قەندیل پرێس
قەندیل پرێس- ڕاپۆرتی بەدواداچوون
مەترسییە ستراتیژییەکانی تورکیا بەرامبەر عێراق لە لووتکەدایە کاتێک ئەنقەرە لە ڕێگەی دروستکردنی زیاتر لە 20 بەنداو لەسەر ڕووبارەکانی دیجلە و فورات لە باکووری کوردستان و تورکیا لە ماوەی 60 ساڵی ڕابردوودا، کۆنترۆڵی ئاوی ڕووبارەکانی کردووە و ئەم بەنداوانە بوونەتە هۆی هەڕەشەی وشککردنی دیجلە و فورات و کەمبوونەوەی مەترسیداری پشکی ئاوی عێراق؛ بەغدا ناچار دەکات بۆ بەدەستهێنانی ئاوی پێویست، ڕۆژانە یەک ملیۆن بەرمیل نەوت بە تورکیا بفرۆشێت بە نرخی کەمتر لە بازاڕی جیهانی.
دکتۆر عەلوان ئەلتائی، ئابووریناس و مامۆستای زانکۆی مووسڵ، لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ «قەندیل پرێس» ڕایگەیاند: «بەکارهێنانی دۆسێیەی ئاو وەکو کارتی فشار لەلایەن تورکیاوە بۆ بەدەستهێنانی دەستکەوتی ئابووری و نەوتی گەورە، هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەیە بۆ سەر سەروەری و ئاسایشی نەتەوەیی عێراق. ئەم ڕێککەوتنانە لە کاتێکدا دەکرێن کە عێراق بە دەست قەیرانی وشکساڵی و کەمئاوییەوە دەناڵێنێت، و بەخشینی سامانە سروشتییەکان لە بەرامبەر مافە سەرەتاییەکانی ژیاندا نیشانەی لاوازیی پێگەی دانوستانکاری عێراقە لە بەرامبەر ستراتیژییە فراوانخوازییەکانی ئەنقەرەدا.» ئەم هەنگاوە لە چوارچێوەی ڕێککەوتنێکی گشتگیری وزەدا دێت کە لە کاتی سەردانی سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ ئەنقەرە و کۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆک کۆماری تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان تاوتوێ کرا، کە تێیدا تورکیا هەوڵی بەهێزکردنی ئامادەبوونی خۆی لە کەرتی وزەی عێراقدا دەدات و کۆمپانیای نەوتی تورکیا (تپاو) جێگرەوەی پشکی 15 لە سەدی کۆمپانیای بریتیش پەترۆلیۆم (بی پی) لە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووک لەخۆ دەگرێت.
ڕێککەوتنەکە لەلایەن بەڕێوەبەری کۆمپانیای نەوتی تورکیا جەم ئۆردام و جێگری سەرۆکی گەشەپێدانی بازرگانی لە کەرتی گەڕان و بەرهەمهێنان لە کۆمپانیای بی پی ئەندرو ماک ئوسلان بە ئامادەبوونی وەزیری وزە و سەرچاوە سروشتییەکانی تورکیا ئەلپ ئارسلان بەیرەقدار واژۆ کرا و بەیرەکتار لە وتارێکدا دوای ڕێوڕەسمی واژۆکردنەکە ڕایگەیاند کە تورکیا لە سەرەتای ئەم ساڵەوە ڕێککەوتنی لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان ئەنجام داوە بە مەبەستی گەشەپێدانی کۆمپانیای نەوتی تورکیا و بەهێزکردنی ئامادەبوونی لە ناوچە جیاجیاکانی جیهاندا، و ئاماژەی بەوە دا کە یەکێک لە دەرئەنجامە بەرجەستەکانی ڕێککەوتنەکانمان لەگەڵ بی پی واژۆ کرد و بەپێی ئەم ڕێککەوتنە تورکیا بووە بە هاوبەش لەگەڵیدا لە کێڵگە نەوتییەکانی شاری کەرکووک، و ڕوونی کردەوە کە پڕۆژەکە نوێنەرایەتی یەکێک لە گرنگترین هەنگاوەکان دەکات لە ناو هەوڵەکانی گۆڕینی کۆمپانیای نەوتی تورکیا بۆ کۆمپانیایەک کە ڕۆژانە یەک ملیۆن بەرمیل نەوت و گازی سروشتی بەرهەم بهێنێت و ڕێککەوتنەکە پشکێکی سەددی یەکسان بە 15 بۆ کۆمپانیا تورکییەکە دابین دەکات، و بەیرەقدار ئاماژەی بەوەش کرد کە هاوپەیمانییەک پێک دەهێنرێت کە کۆمپانیاکانی کۆنۆکۆ فیلیپسی ئەمریکی و بی پی بەریتانی و کۆمپانیای نەوتی تورکیا لەخۆ دەگرێت بۆ کارکردن لەسەر گەشەپێدانی یەدەگەکان کە بە نزیکەی 3 ملیار بەرمیل خەمڵێنراون و زیادکردنی بەرهەمهێنان لە ناوچەکەدا، و بە پێی ڕاگەیەندراوێکی وەزارەتی وزە و سەرچاوە سروشتییەکانی تورکیا پڕۆژەکە دوو قوبەی بابا و ئەڤانای سەرەکی لەخۆ دەگرێت کە کێڵگە نەوتییەکەی کەرکووک پێک دەهێنن کە یەکێکە لە گرنگترین ناوچەکانی بەرهەمهێنانی هیدروکاربۆن لە عێراق بە هەمان شێوەی کێڵگەکانی بای حەسەن و جامبوور و خەباز، و ڕێککەوتنەکە ڕەنگدانەوەی هەوڵەکانی تورکیا بۆ بەهێزکردنی ئامادەبوونی نێودەوڵەتی خۆی لە کەرتی وزەدا لە سەرەتای ئەم ساڵەوە بە شێوەیەک کە خزمەت بە ئاسایشی وزەی خۆی و ئارەزووی ببێت بە یاریزانێکی هەرێمی لە بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت و گازی سروشتیدا، و بەیرەکتار دوای واژۆکردنی ڕێککەوتنەکە لەگەڵ محەممەد سەمعان ئاغا پارێزگاری کەرکووک کۆ بووەوە بۆ تاوتوێکردنی ئەو پڕۆژانەی کە دەکرێت جێبەجێ بكرێن لە پێناو گەشەپێدانی ناوچەکە و سەقامگیرییەکەی وەک ئەوەی وەزیری تورکیا لە ڕێگەی هەژماری خۆی لە ئێکس لە ڕۆژی چوارشەممەدا خستیەڕوو، و لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ تورکیا سەرنجی سەرەکی لەسەر واژۆکردنی ڕێککەوتنێکی نەوتی نوێ و گشتگیرتر لە نێوان هەردوو وڵاتدا بوو چونکە تورکیا حەز دەکات توانای هێڵی بۆڕییەکان زیاد بکات و بۆ باشوور بۆ بەسرە درێژی بکاتەوە لەگەڵ دروستکردنی هێڵێکی هاوتەریب بۆ گواستنەوەی گازی سروشتی لە قەتەرەوە لە هەوڵێکدا بۆ تێپەڕکردنی ئەو قەیرانەی کە داخستنی تەنگەی هورمز لە کاتی جەنگی ئێراندا ئاشکرای کرد، و بەیرەکتار ئاماژەی بەوەش دا کە هاوکاری لە بوارەکانی گازی سروشتی و کارەباییشدا لە خشتەی کارەکانی گفتوگۆکاندا بوو لە کاتی سەردانی زیدیدا و عێراق خاوەنی وێستگەکانی بەرهەمهێنانی وزەیە کە ناتوانێت کاریان پێ بکات بەهۆی نەبوونی گازی سروشتییەوە و دەکرێت ئەم پێداویستییانە لە ڕێگەی گواستنەوەی گازی سروشتی بۆ ناوچەکە لە ڕێگەی تورکیاوە دابین بكرێن، و لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی هاوبەشدا لەگەڵ زیدیدا لە شەوی سێشەممە بۆ چوارشەممە سەرۆک کۆماری تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان ڕێککەوتنی نێوان کۆمپانیای نەوتی تورکیا و بی پی بەریتانی بە هەنگاوێکی مێژوویی لە هاوبەشی بواری وزەدا وەسف کرد، و ئاماژەی بەوەش دا کە سەرۆک وەزیرانی عێراق باسی کردبوو سەبارەت بە توانای دابینکردنی یەک ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانە بۆ تورکیا و وتی ئەو وتەیەی کە دەتوانین ڕۆژانە یەک ملیۆن بەرمیل دابین بکەین کەواتە هیچ پێویست ناکات بەدوای سەرچاوەی تردا بگەڕێین بەڵێ ئەگەر ڕۆژانە یەک ملیۆن بەرمیل نەوت لە عێراقەوە کە دراوسێمانە بگوازینەوە ئەوا ئەوە بەس دەبێت بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییەکانمان.
