قەندیل پرێس
لە شۆڕشەوە بۆ کورسیی دەسەڵات: چی لە پشت هەشتا ساڵی پارتییە؟
قەندیل پرێس- راپۆرتی شیکاری
لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦دا لە هەناوی دۆخێکی نائارام و پڕ لە گرژیی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکەدا، پارتی دیموکراتی کوردستان وەک وەڵامێکی مێژوویی بۆ پێویستییە بنەڕەتییەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی گەلی کوردستان لە عێراق لەدایک بوو. ئەم حیزبە کە لەسەر دەستی مستەفا بارزانی دامەزرا، توانی بۆ ماوەی هەشتا ساڵی ڕابردوو ببێتە یەکێک لە ستوونە سەرەکی و بڕیاردەرەکانی هاوکێشە سیاسییەکانی عێراق و ناوچەکە.
بەڵام گەیشتن بە تەمەنی ٨٠ ساڵە تەنها یادکردنەوەیەکی ئاسایی مێژوویی یان بۆنەیەکی حیزبی نییە، بەڵکو دەرفەتێکی زێڕین و هاوکات وێستگەیەکی زۆر هەستیارە بۆ هەڵسەنگاندنێکی قووڵ، بێلایەنانە و زانستییانە لەسەر کارنامە، سەرکەوتنەکان، شکستەکان و شێوازی بەڕێوەبردنی ئەم حیزبە. لەم ڕاپۆرتە شیکارییەدا بە شێوازێکی پیشەگەرانە هەردوو دیوی ڕاستەقینەی ئەم مێژووە دەخەینە ڕوو: هەم پێگەی بەهێز و ستایشی کارنامەکەی لە دیدی کادیران و لایەنگرانیدا، و هەم ڕەخنە و تێڕوانینی ڕەخنەگران و چاودێرانی سەربەخۆ لەسەر هەڵە و قەیرانە ستراتیژییەکان.
بە درێژایی هەشتا ساڵی ڕابردوو، پارتی دیموکراتی کوردستان لە چەندین قۆناغی قورس و پێچاوپێچی مێژووییدا تێپەڕیوە. لە سەردەمی سەرەتاییدا، حیزبەکە وەک بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕی بۆ هۆشیارکردنەوەی نەتەوەیی و بەدیهێنانی مافە سەرەتاییەکانی گەلی کوردستان لە عێراق دەستی بە تێکۆشان کرد. بەشداریکردن لە شۆڕشی ئەیلوول و شۆڕشی گوڵان و دواتر ڕابەرایەتیکردنی سەرجەم قۆناغەکانی بەرنگاربوونەوەی ڕژێمی بەعس و داستانەکان، پێگەی مێژوویی ئەم حیزبەی لەناو خەباتی ڕزگاریخوازیدا چەسپاند.
سەرباری ئەوەش، گۆڕانکارییە گەورەکە دوای ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١ و دروستبوونی فەرمی قەوارەی هەرێمی کوردستان بە هاوکاریی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و دەرچوونی بڕیاری ٦٨٨ ڕووی دا. لێرەدا پارتی لە هێزێکی شۆڕشگێڕ و چەکداری شاخەوە گۆڕا بۆ هێزێکی دەسەڵاتدار و خاوەن پێگەی فەرمی لە حوکمڕانیدا. ئەم گۆڕانکارییە بەرپرسیاریەتیی حیزبەکەی لە بەرگریی چەکدارییەوە گواستەوە بۆ ئاستی بەڕێوەبردنی دەزگاکانی دەوڵەت، پەرلەمان، کابینەکانی حکوومەت و ئابووریی ناوخۆ، کە ئەمەش بووە دەستپێکی تاقیکردنەوەیەکی نوێ و پڕ لە ئاڵنگاری لە مێژووی حیزبەکەدا.
لە ڕوانگەی ئەندامان، کادیران و لایەنگرانی پارتییەوە، ئەم حیزبە لانکەی بێوێنەی خەبات و قوربانیدانە لەپێناو خاک و نیشتماندا. لەم سۆنگەیەوە، خاڵە هەرە درەوشاوە و ستایشکراوەکانی پارتی لەم تەوەرانەدا خۆیان دەبیننەوە کە پارتی لە هەموو قەیرانە گەورەکاندا توانیویەتی وەک هێزی یەکلاکەرەوە و دایرێکتیڤ لە مەیداندا بمێنێتەوە و ڕێگە نەدات دەستکەوتە دەستووری و سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان لەناو بردرێن؛ لەو کاتانەی کە پیلانە ناوخۆیی و دەرەکییەکان بۆ سڕینەوەی کیانی هەرێم ئاراستە کرابوون، پارتی بە هێزی جەماوەری و سیاسیی خۆیەوە وەک قەڵغانێک ڕووبەڕووی بووەوە و پارێزگاریی لە قەوارەکە کرد.
لە بواری کارگێڕی و ئاودانکردنەوەدا، لایەنگران ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی پارتی، بەتایبەت هەولێر و دهۆک، گەشەیەکی خێرای شارستانی، بنیاتنانی ژێرخانی ئابووریی هاوچەرخ و پێشکەوتنی بەرچاویان بەخۆوە بینیوە. هەروەها دروستکردنی پەیوەندییەکی دیپلۆماسیی بەهێز و هاوسەنگ لەگەڵ زلهێزە جیهانییەکان و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان، شایەتحاڵی ئەو واقعەن کە پارتی توانیویەتی پێگەی هەرێمی کوردستان لە ناوەندە نێودەوڵەتییەکاندا بە زیندوویی و بەهێزی بهێڵێتەوە.
لە دیدی لایەنگرانەوە، پارتی خاوەنی عەقڵییەتێکی پراگماتیکی و واقعیانەیە لە مامەڵەکردن لەگەڵ حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا. ئەم سیاسەتە یارمەتیی حیزبی داوە کە سەرەڕای بوونی بەربەستی سیستماتیک و کێشە داراییەکان، هێزێکی نەرم بگرێتە بەر بۆ پاراستنی مافی مووچەخۆران، بودجە و پێگەی فەرمی هەرێم، بە شێوازێک کە ڕێگری لە پێکدادانی وێرانکەر بکات.
لە بەرامبەردا، توێژەرانی سیاسی، چاودێرانی سەربەخۆ و نەیارانی پارتی دیدێکی ڕەخنەگرانە و جیاواز پێشکەش دەکەن و پێیان وایە کە حیزبەکە لە قۆناغی دەسەڵاتداریدا ڕووبەڕووی کۆمەڵێک هەڵەی گەورەی سیستماتیک و ستراتیژی بووەوە کە زیانی بە پرۆسەی سیاسی و ژیانی هاووڵاتییان گەیاندووە؛ لەوانە پرسی سیستمی بەڕێوەبردنی ناوخۆیی و چڕکردنەوەی دەسەڵاتە لە ناو تەنها یەک خێزاندا. ڕەخنەگران دەڵێن کە سەرەڕای بانگەشەکردنی حیزبەکە بۆ فرەیی و دیموکراسی، لە واقیعدا هەموو بڕیارە یەکلاکەرەوەکان و پایە سەرەکییەکانی دەسەڵات لەناو حیزبەکەدا لە چوارچێوەی خێزانی بارزانیدا ملوێنراون و قۆرخ کراون. ئەم سیستمە خێزانییە ڕێگری لە هەڵکەوتنی کادیرە لێهاتوو و ئەکادیمییەکانی دەرەوەی ئەم بنەماڵەیە کردووە بۆ پێگەی باڵای بڕیاردان.
🔹 ڕەخنەگران ڕەخنەیەکی توند لە نەخشەی پەیوەندییە دەرەکییەکانی پارتی دەگرن، بەتایبەت لە پەیوەندیدا لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا. بە باوەڕی توێژەرانی سیاسی، پارتی لە پێناو پارێزگاریکردن لە بەرژەوەندییە حیزبییەکانیدا هاوسەنگییە نەتەوەییەکانی پشتگوێ خستووە و ڕێگەی داوە خاکی هەرێمی کوردستان لە ناوچە سنوورییەکاندا بۆ یەکلاکردنەوەی پێکدادانە سەربازییەکانی نێوان تورکیا و پە,کەکە بەکار بهێنرێت. ئەم دۆخە نەک هەر ناوچە سنوورییەکانی تووشی کاولکاری، ئاوارەبوون و قەیرانی بەردەوام کردووە، بەڵکو دۆزی کوردی لە پارچەکانی تریش خستووەتە ژێر گوشارێکی قورسەوە.
لە ڕوانگەی ڕەخنەگرانەوە، گەورەترین شکستی مێژوویی سیاسەتی پارتی لە سەدەی بیست و یەکەمدا بریتی بوو لە ئەنجامدانی پرۆسەی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ئەیلوولی ٢٠١٧دا. ئەم بڕیارە کە بە سەرکردایەتیی ڕاستەقینەی پارتی و بێ ڕەچاوکردنی وردەکاریی هاوکێشە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان جێبەجێ کرا، بووە هۆی هێرشی سەربازیی بەرفراوانی حکوومەتی عێراق و لەدەستدانی زیاتر لە نیوەی خاکی هەرێمی کوردستان، کە ئەمەش قەوارەی سیاسیی هەرێمی خستە قۆناغێکی لاواز و گەمارۆدراوەوە.
لە کاتێکدا حیزبەکە پێشوازی لە ٨٠ ساڵەی تەمەنی دەکات، هەردوو بۆچوونی لایەنگران و ڕەخنەگران لەسەر یەک خاڵ کۆکن، ئەویش بوونی ئاڵنگارییە گەورەکانی بەردەم حوکمڕانییە لە هەرێمدا، هەرچەندە هۆکارەکانی بە شێوازێکی جیاواز لێک دەدەنەوە؛ بۆ نموونە قەیرانی متمانەی شەقام و بێزاریی گشتی، جیاوازیی چینایەتی، قەیرانی پچڕپچڕی مووچە و نەبوونی دەرفەتی کاری شایستە بۆ توێژی گەنجان و لاوان وایکردووە کە بەشێکی بەرچاو لە کۆمەڵگەی کوردی نیگەران ببن لە شێوازی دابەشکردنی سامانی نیشتمانی و بەڕێوەبردنی دەوڵەت.
لە بەر ئەوەی حیزب لە زۆر کاتدا باڵاتر بووە لە حکوومەت، دامەزراوە نیشتمانییەکان نەیانتوانیوە سەربەخۆیی تەواوی خۆیان بپارێزن، کە ئەمەش کاریگەریی نەرێنی لەسەر پەرەپێدانی پرۆسەی دیموکراسی هەبووە. چاودێران پێیان وایە پارتی ئەگەر بیەوێت لە دەیەکانی داهاتووشدا پێگەی سەرەکیی خۆی بپارێزێت، دەبێت پرۆسەی چاکسازیی ناوخۆیی، کرانەوە بە ڕووی هێزەکانی تری نیشتمانی و دامەزراوەییبوونی حوکمڕانی بخاتە سەرووی هەموو ئامانجە حیزبییەکانیەوە.
پارتی دیموکراتی کوردستان وەک کۆنترین و گەورەترین هێزی سیاسیی باشووری کوردستان لە ٨٠ ساڵەی تەمەنیدا خاوەنی وێنەیەکی دووڕیانە، ئاڵۆز و فراوانە؛ لە لایەکەوە لە دیدی دڵسۆزان و لایەنگرانیدا وەک لانکەی خەبات، شۆڕش و قەڵغانی پاراستنی قەوارەی سیاسیی هەرێم سەیر دەکرێت، و لە لایەکی ترەوە لە دیدی ڕەخنەگران و چاودێرانی سەربەخۆوە ڕووبەڕووی ڕەخنی قووڵی مێژوویی، سیستمی خێزانی و کێشە ئاڵۆزەکانی دەرەوە و ناوخۆ دەبێتەوە. داهاتووی ئەم حیزبە و مانەوەی قەوارەکەی تەواو بەستراوە بەو توانایەی کە ئایا دەتوانێت ڕەخنەکان بۆ چاکسازیی ڕیشەیی قەبووڵ بکات و هاوسەنگییە نیشتمانییەکان بپارێزێت یان نا.
لە کۆتاییدا لە یادی هەشتا ساڵەدا، نێچیرڤان بارزانی جەختی کردەوە کە پارتی هەمیشە دەستپێشخەر دەبێت بۆ تێپەڕاندنی ئاڵنگارییەکان و داوای کرد بۆ پاراستنی ئەم کاروانە پێویستە بەردەوام خۆیان لەگەڵ گیانی سەردەمدا نوێ بکەنەوە و برەو بە دامەزراوەییبوون و پێشخستنی حوکمڕانی بدەن تاوەکو پارتی وەک هەمیشە متمانە و گەرەنتیی سەرەکیی مافە ڕەواکانی گەلی کوردستان بمێنێت. هاوکات مەسرور بارزانی جەختیکردەوە کە پارتی و مەسعود بارزانی هیوا و متمانەی خەڵکی کوردستان و گەرەنتیی پاراستن و پێشخستنی ئاسایش و سەقامگیریی قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان و کولتووری بەیەکەوەژیانی ئاشتییانە و ئەندازیاری بووژاندنەوە و پێشکەوتنی کوردستانن.
