قەندیل پرێس
قەندیل پرێس- ڕاپۆرتی شیکاری
ژیانی گوندنشینێک لە ناوچە سەخت و شاخاوییەکانی کوردستان هەمیشە بەستراوەتەوە بە خاک، بەهار، و ئەو بەرهەمانەی کە سروشت پێشکەشی دەکات. کاتێک مرۆڤی کورد باس لە زێدی باوباپیرانی دەکات، تەنها باسی پارچەیەک زەوی ناکات، بەڵکو باسی ناسنامە، مێژوو، و پەیوەندییەکی سەدەیی دەکات کە لە نێوان مرۆڤ و ژینگەدا هەیە. بەڵام ئەم پەیوەندییە پیرۆزە ساڵانێکی زۆرە بەهۆی سیاسەتی توندوتیژی و داگیرکارییەوە پچڕاوە. گوندنشینێک کە تەنها دەیەوێت لە وەرزی بەهاردا بگەڕێتەوە سەر زێدی خۆی و لە خاکی باوباپیرانی سەوزە و تەماتەی تازە بچنێت، بۆ دەیان ساڵە لەو مافە سەرەتاییە بێبەش کراوە. ئەم گوندە کە دەکەوێتە ناوچەی باڵای دۆسکی لە پارێزگای دهۆک، لە ساڵانی نەوەدەکاندا لەلایەن هێزە داگیرکەرەکانەوە بە زۆر چۆڵکرا و دانیشتووانی ڕەسەنی دەربەدەری شارەکان و کەمپەکان کران. بۆ ماوەی زیاتر لە سێ دەیە، خەڵکی ناوچەکە چاوەڕێی ساتێک بوون کە بتوانن بگەڕێنەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان و ئاوەدانی بکەنەوە، بەڵام پێچەوانەی هەموو چاوەڕوانییەکانی خەڵکی ناوچەکە، ڕووبەری داگیرکاری و زێدەڕۆییە سەربازییەکان ڕۆژ بە ڕۆژ فراوانتر دەبن و سروشتی دڵگیر و سەرنجڕاکێشی ئەو ناوچەیە بەرەو وێرانبوونی تەواو و نەمان دەچێت، بە جۆرێک کە دەتوانرێت بگوترێت ژینگەی ناوچەکە ڕووبەڕووی کاولکارییەکی بێوێنە بووەتەوە کە کاریگەری نێگەتیڤی قووڵی لەسەر تەواوی ناوچەکە هەیە.
بەپێی زانیارییە مەیدانییەکان، ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەکان، و بەدواداچوونی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و ژینگە، هێزە سەربازییەکاني توركيا لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا بە هەزاران مەتر و سەدان کیلۆمەتر لە خاکی هەرێمی کوردستانیان بەزاندووە و زیاتر لە 130 بنکە و خاڵی سەربازیی بەهێز و ستراتیژییان لە ناوچە جیاجیاکانی هەرێمەکەدا دامەزراندووە. ئەم بنکە سەربازییانە تەنها خاڵی سنووری نیین، بەڵکو بوونەتە ناوەند بۆ ئەنجامدانی هێرش و دەستدرێژی بەردەوام بۆ سەر ژینگەی ناوچەکە و گوندنشینانی دەوروبەر. لە بەرانبەردا، سەدان گوندی ئەم دەڤەرە بە تەواوی وێران کراون، قوتابخانەکان، بنکە تەندروستییەکان، پەرستگاکان، و ماڵی هاووڵاتییان خاپوور کراون، و هەزاران هکتار لە کێڵگە کشتوکاڵی، باخ، و لەوەڕگاکانی هاووڵاتییان سووتێنراونەتەوە. زیانەکان تەنها ماددی نیین، بەڵکو مرۆیی و ژینگەییشن، چونکە لەناوبردنی کێڵگەکان واتای لەناوچونی سەرچاوەی بژێوی خەڵکی هەژار و جووتیاری ناوچەکەیە کە پشتیان بە باخداری و ئاژەڵداری بەستبوو.
یەکێک لە مەترسیدارترین و دڕندانەترین ئەو دیاردانەی کە لە ناوچە سنورییەکاندا ڕوودەدات و جێگەی نیگەرانییەکی قووڵە، پرۆسەی بەرفراوانی دارستان ڕووتکردنەوەیە. لە ڕێگەی کۆمپانیا تایبەتەکانەوە کە لە پشتەوەی هێزە داگیرکەرەکانەوە کار دەکەن، و بەپێی زانیارییەکانی ڕێکخراوە ژینگەییەکان، لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ملیۆنان دار و درەختی کۆن و ڕەسەن کە بریتین لە داربەڕوو، گۆمی کێوی، هەڵوژە، کێوی، و چەندین جۆری تری دارستانە سروشتییەکان، بڕاونەتەوە و لەناوبراون. ئەو دارە بڕدراوانە کە تەمەنی هەندێکیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدان ساڵ پێش ئێستا، لە ڕێگەی بارهەڵگری گەورە و ڕۆژانە بە تۆن و بار لە خاکی کوردستان دەگوێزرێنەوە بۆ تورکیا بۆ ئەوەی لەوێ ببنە خەڵووز، مۆبیلیات، و بەرهەمی تری دارایی. شارەزایانی ژینگە و لێکۆڵەران بە توندی جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئەمە تەنها پرۆسەیەکی سەربازیی کاتی نییە، بەڵکو تاوانێکی ئابووری و ژینگەییشە کە تێیدا ژینگەی میکرۆبایۆلۆجی خاک، فرەچەشنی زیندەوەران، و هارمۆنییە سەدەییەکەی مرۆڤ لەگەڵ سروشت تێکدەشکێنرێت و ناوچەکە بەرەو بیابانبوون و لەناوچوونی هەمیشەیی دەبرێت. لەناوبردنی دارستانەکان واتای لەناوچردنی سییەکان و دڵی سروشتی کوردستانە، کە دەبێتە هۆی گۆڕانی کەشوهەوا، تێکچوونی سەرچاوەکانی ئاو، و کۆچپێکردنی ئاژەڵە کێوییەکانی ناوچەکە.
لەبارەی بەردەوامبوونی ئەم دۆخە نەخوازراوە و هێشتنەوەی گوندەکان بە داگیرکراوی لە کاتێکدا لایەنە فەرمییەکان باسی پرۆسەی ئاشتی و نەهێشتنی شەڕ و ململانێکان دەکەن، هاووڵاتییەکی کۆچپێکراوی دەڤەری ئامێدی بۆ قەندیل پرێس دەدوێت و دەڵێت: ئێمە وەک خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە، ساڵانێکی زۆرە چاوەڕێی گەڕانەوەی ئاسایی و ئاوەدانکردنەوەی زێدی باوباپیرانمانین. جێگەی سەرسوڕمان و پەرجووە کە لە کاتێکدا لایەنە پەیوەندیدارەکان باس لە کۆتاییهاتنی قۆناغە توندەکان و دەستپێکردنی پرۆسەی ئاشتی و کەمبوونەوەی ململانێکان دەکەن، کەچی لەسەر زەوی هیچ گۆڕانکارییەکی ئەرێنی نابینین.
پرسیارەکە ئەوەیە: کاتێک باس لە ئاشتی دەکرێت و بیانووی جەنگ و پێکدادان بەرەو کاڵبوونەوە دەچێت، ئێستا کام بیانوو و لۆژیک ڕێگە دەدات گوندەکانمان بە داگیرکراوی بمێننەوە، بنکەی سەربازی زیاتر بکرێن، و پانتایی داگیرکارییەکان ڕۆژ بە ڕۆژ فراوانتر ببن؟ ئایا ئەمە نیشانەی ئەوە نییە کە ئامانجی سەرەکی داگیرکردنی خاکەکە و گۆڕینی دیمەنی دیمۆگرافی و ژینگەیی کوردستانە؟ ئایا کاتی ئەوە نەتەقیووە کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پرسیار لەم دووڕووییە سیاسییە بکات و سنوورێک بۆ ئەم دەستدرێژییە بەردەوامانە دابنێت؟ خەڵکی ئێمە مافی خۆیەتی بە ئازادی و سەربەخۆیی لە خاکی خۆیدا بژی، نەک ئەوەی لە زێدی خۆی دوور بخرێتەوە و تەنانەت ڕێگەی سەردانیکردنیشی پێ نەدرێت.
هەروەها چالاکوانێکی مەیدانی و ژینگەیی لە دەڤەری ئامێدی لە لێدوانێکدا بۆ قەندیل پرێس هێما بۆ بێدەنگیی بەردەوام دەکات و دەڵێت: ئەو بەهانە ئەمنییانەی کە هێزە داگیرکەرەکان بۆ پاساودانی دەستدرێژییەکانیان دەیهێننەوە، هیچ بنەمایەکی ڕاستەقینەیان نەماون و تەواو پووچەڵ بوونەتەوە. خەڵک و چالاکوانان بە چاوی خۆیان دەبینن کە چۆن ڕێگاوبانی سەربازیی نوێ دروست دەکرێن، قەڵا و سەنگەری هەمیشەیی بنیاد دەنرێن، و ملیۆنان دار دەبڕرێن و دەگوازرێنەوە بۆ دەرەوەی وڵات. ئەگەر بەڕاستی پرۆسەی ئاشتی لە ئارادایە و شەڕ و پێکدادان کۆتایی هاتووە، بۆچی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان نەوەستاون و بۆچی ڕۆژانە زەوی و زاری زیاتر داگیر دەکرێن؟ ئەمە دەریدەخات کە پلانێکی ستراتیژی بۆ هەمیشەیی کردنی ئەم داگیرکارییە بوونی هەەیە، بەبێ ئەوەی هیچ ڕێگرییەکی جددی لە بەردەمیدا هەبێت. ئەوەی ئێمە دەیبینین تاوانێکی ئاشکرایە دژی مرۆڤایەتی و ژینگە، کە لە یاسا نێودەوڵەتییەکاندا بە تاوانی لەناوبردنی ژینگە ناسراوە. پێویستە دەنگەکان لە دژی ئەم پێشێلکارییانە بەرزتر ببنەوە و ئەم ڕەفتارانە وەک خۆیان ناودێر بکرێن و ڕووبەڕووی لێپرسینەوە ببنەوە.
لە بەرانبەر ئەم کارەساتە گەورە ژینگەیی و مرۆییەدا، ناڕەزایەتییەکی توند لەسەر ئاستی جەماوەری، مەیدانی، و مەدەنی لە دژی هەڵوێستی سستی لایەنە فەرمییەکان و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەیە و ڕەخنەی توند ئاراستەیان دەکرێت. چاودێران، کەسایەتییە سیاسییەکان، و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ڕەخنەی توند لە حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی عێراق دەگرن کە لە ئاست پێشێلکردنی ئاشکرای سەروەری خاک و داگیرکردنی ناوچە کوردییەکاندا بێدەنگن یان تەنها بە بەیاننامەی لاواز و فۆرمالیتی ئەوەی پێویستە دەشارنەوە. نەبوونی هەڵوێستێکی یەکگرتوو و نەبەستنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسی، تجاری، و ئابوورییەکان بە وەستاندنی ئەم دەستدرێژییانەوە، وایکردووە کە داگیرکەران زیاتر بێباک بن و بەردەوام بن لە وێرانکارییەکانیان. کاتێک حکومەتەکان بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییە کاتییەکانیان پێش ئاسایشی نەتەوەیی و پاراستنی ژینگەی وڵاتەکەیان دەخەن، ئەنجامەکەی دەبێتە ئەم کاولکارییە بەردەوامەی کە لە ناوچە سنوورییەکاندا دەبینرێت و ڕۆژ بە ڕۆژ فراوانتر دەبێت.
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، نەتەوە یەکگرتووەکان، و ڕێکخراوە جیهانییەکانیش بە هەمان شێوە ڕووبەڕووی لۆمەیەکی توند دەبنەوە؛ لە کاتێکدا لە چەندین شوێنی تری جیهاندا هەڵوێستی خێرا و یەکلاکەرەوە لەسەر پێشێلکارییەکانی ژینگە و مافی مرۆڤ دەگیرێت، بەڵام لە بەرانبەر تاوانی لەناوبردنی ژینگە و زۆرەملێ کۆچپێکردنی گوندنشینانی کوردستان، جۆرێک لە بێدەنگیی نێودەوڵەتی و پشتگوێخستنی مەبەستدار باڵی کێشاوە، و هیچ فشارێکی سیاسی یان ئابووریی کاریگەر لەسەر دەوڵەتی داگیرکەر دروست نەکراوە بۆ ئەوەی هێزەکانی لە خاکی هەرێمی کوردستان بکێشێتەوە و ڕێگە بە گەڕانەوەی ئارەزوومەندانەی خەڵک بۆ سەر زێدی باوباپیرانیان بدات. ئەم دووڕووییە لە هەڵسوکەوتی نێودەوڵەتیدا متمانەی خەڵکی ناوچەکە بە دامەزراوە جیهانییەکان لاواز کردووە و وایکردووە کە هەست بە تەنهایی بکەن لە بەرەنگاربوونەوەی ئەم ستەمکارییەدا.
لە کۆتاییدا، سەرەڕای هەموو ئەم لەناوبردن، سوتاندن، دارستانڕووتکردنەوە، و ستەمکارییانە، خەڵکی کۆچپێکراو و دانیشتووانی ڕەسەنی ئەو ناوچانە هێشتا متمانەیان بە مافی ڕەوای خۆیان هەیە و بڕوایان بە خاک و نیشتمانەکەیان هەیە. ئەوان چاوەڕێن ڕۆژێک بێت ماڵەکانیان لەسەر دەستی خۆیان ئاوەدان بکەنەوە، کۆتایی بە داگیرکاری و بنکە سەربازییەکان بهێنرێت، و سروشتی وێرانکراوی نیشتمانەکەیان جارێکی تر سەوز ببێتەوە و بگەڕێتەوە دۆخە ئاساییەکەی خۆی. گەڕانەوە بۆ زێد و خواردنی تەماتە و سەوزەی تازەی ناوچەکە تەنها داوایەکی سادە نییە، بەڵکو هێمایەکی گەورەیە بۆ سەرکەوتنی ژیان بەسەر مردندا و سەرکەوتنی ئیرادەی گەلێک کە هەرگیز کۆڵ نادات لە پێناو پاراستنی خاک، کەلتوور، و ژینگەی نیشتمانەکەییدا.
