قەندیل پرێس
قەندیل پرێس- راپۆرتی تایبەت
لە دەستپێکی ئەم قەیرانە گەورەیەدا، کە ناوچەکە بە گۆڕانکاریی دراماتیکدا تێدەپەڕێت و پێکدادانی واشنتۆن و تاران گەیشتووەتە خاڵێکی چۆکداکوتێن و وێرانکەر، نوێترین بەدواداچوونەکان پشتڕاستی ئەو ڕاستییە دەکەنەوە کە پێشتر قەندیل پرێس لە ڕێگەی سەرچاوەیەکی تایبەت و باوەڕپێکراوەوە لە ناو دڵی واشنتۆن دەستی بە زانیارییە هەستیار و نهێنییەکان گەیشتبوو و بڵاوی کردبووەوە؛ ئەویش ئاشکراکردنی پلانی نێودەوڵەتی بۆ لێدانی ڕژێمی ئێران و ئەو لەمپەرە ستراتیژییە مەزنە بوو کە تورکیا بۆ تێکدانی ئەم نەخشەیە دروستی کرد.
ئەم ڕووداوانە نیشانەی ئەوەن کە هاوکێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنها لە نێوان هێزە جیهانییەکاندا ناتەوێنەوە، بەڵکو ململانێی بەرژەوەندییە هەرێمییەکان ڕۆڵی یەکلاکەرەوە دەبینێت لە چارەنووسی دەسەڵاتدارانی ناوچەکەدا.
بەپێی ئەو زانیارییە تایبەتانەی کە سەرچاوەیەک لە واشنتۆن پێشتر خستبووە ڕوو و ئێستاش لە ڕێگەی ڕاپۆرتەکانی دەستەی پەخشی ئیسرائیل و دانپێدانانە فەرمییەکانەوە وردەکارییەکانیان پشتڕاست کراونەتەوە، نەخشەی هاوبەشی مۆساد و هاوپەیمانان بە شێوازێکی زۆر تۆکمە و هەمەلایەنە جێبەجێ کرابوو. لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی ناسراو بە “نەڕەی شێر”دا، دەزگای هەواڵگریی ئیسرائیل دەستپێکی هێرشە ئاسمانییەکانی بۆ سەر ئامانجەکانی ڕۆژئاوای ئێران ڕاگەیاند، بە ئامانجی داڕزاندنی توانای بەرگریی ناوخۆیی، تێکشکاندنی پێگەکانی سوپای پاسداران و ڕێگەخۆشکەریی زەمینی بۆ قۆناغی داهاتووی ململانێکان. ئەم هەنگاوە ئاسمانییە سەرەتایەکی کوشندە بوو کە دەیویست باری دەروونی و سەربازیی ڕژێم لە تاران بخاتە ژێر گوشارێکی بێوێنەوە و زەمینەسازی بۆ هەرەسێکی تەواوەتی بکات.
هاوکات لەم پرۆسەیەدا، بەشێک لە هێزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کە زیاتر لە ساڵێک بوو لە پەیوەندیی نزیک و ستراتیژیدا بوون لەگەڵ دەزگا هەواڵگرییەکانی ئیسرائیل، ئامادەکارییان کردبوو بۆ ئەوەی لە خاکی هەرێمی کوردستانەوە هێرشی زەمینی بۆ سەر شار و شارۆچکەکانی سنور ئەنجام بدەن. ئەم هێزانە ئامانجیان بوو بۆشاییە ئەمنییە دربووەوەکان بقۆزنەوە و دەست بە کۆنترۆڵکردنی خاڵە حەساسەکان بکەن. لە بەرامبەردا، فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل ئەرکی پاراستنی ئاسمانی و پشتیوانیی ڕاستەوخۆی ئەو هێزە کوردییانەیان لە ئەستۆ گرتبوو بۆ ئەوەی ڕێگە نەدەن هێزە ئەمنییەکانی ئێران وەڵامێکی تووندی سەربازی هەبێت و بتوانن ناوچە ستراتیژییەکانی ڕۆژهەڵات بخەنە ژێر رکێفی خۆیانەوە.
سەرەڕای سەرکەوتنی تەکنیکی و لۆجیستیی ئەم ئۆپەراسیۆنە لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدا، ئەنقەرە بە هەڵوێستێکی توند و نەڕازی هاتە پێشەوە و ڕێگریی لە تەواوبونی نەخشەکە کرد. بەرپرسانی ئیسرائیل بە ڕوونی ئاشکرایان کردووە کە تورکیا هەڕەشەی کردووە ئەگەر هێزە کوردییەکان پێشڕەویی بکەنە ناو خاکی ئێرانەوە و قەوارەیەکی سەربازیی کاریگەر لەو دیوی سنوور دروست بکەن، ئەوا تورکیا بێدەنگ نابێت و لە ڕێگەی هێزی ئاسمانیی خۆیەوە پشتیوانی لە ڕژێمی ئێران دەکات بۆ لێدانی کورد و تێکشکاندنی ئەم هاوپەیمانێتییە. ئەنقەرە لەو باوەڕەدا بوو کە سەرکەوتنی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەبێتە هەڕەشەیەکی قورستر لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی تورکیا، بەتایبەت کاتێک نیگەرانیی قوڵی هەبوو لەوەی قەوارەیەکی تری کوردی هاوشێوەی باشوور و ڕۆژاوای کوردستان سەر هەڵبدات.
ئەم هەڕەشە مەترسیدار و یەکلاکەرەوەیەی تورکیا، لێدوانەکەی پێشووی دۆناڵد ترامپی سەرۆکی ئەمریکای بە تەواوی ڕوون کردەوە؛ ئەو کاتەی کە ترامپ ئاماژەی بەوە کردبوو تورکیا لە لێواری شەڕدا بووە لەگەڵ ئیسرائیل و ئەو ڕێگەی لێگرت. مەبەستی سەرەکیی ئەم سیناریۆیە ڕێگریکردن بوو لە سەرکەوتنی هاوپەیمانێتیی کورد و ئیسرائیل، کە ئەگەر ڕێگەی پێدرابا، بێگومان دەبووە هۆی ڕووخانی یەکجاریی کۆماری ئیسلامی و گۆڕینی نەخشەی جوگرافی و سیاسیی تەواوی ناوچەکە. بەڵام بەرژەوەندییە دژبەیەکترییەکان و فشاری تورکیا وای کرد واشنتۆن و ترامپ پاشەکشە لە بەشداریکردنی ڕاستەوخۆی کورد بکەن، ئەمەش سەرەتاکانی شکستپێهێنانی پلانی گەورەی ڕووخانی ئێرانی لێ کەوتەوە.
ئەم زانیارییە نهێنییانە هاوکاتن لەگەڵ لێدوانی فەرمیی عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، کە بە ئاشکرا ناڕەزایەتیی خۆی بەرامبەر بە نەخشە دەرەکییەکان دەربڕی و دانی بەوە نا کە ئیسرائیل و ئەمریکا پلانی توند و مەترسیداریان بۆ دابەشکردن و تێکشکاندنی ئێرانیان هەبووە، بەڵام تورکیا دەستێوەردانی خێرا و کارای کرد و بە هەڵوێستێکی توندەوە لەگەڵ بەرپرسانی ئەمریکی کۆبووەوە و ڕێگری لەو پلانە کرد.
دانی تاران بەم ڕاستییەدا باشترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە تاران خۆی بە تەنها نەتوانیوە ڕووبەڕووی ئەو هاوکێشە نێودەوڵەتییە ببێتەوە، بەڵکو پێگەی ستراتیژی و هەڵوێستی سیاسیی ئەنقەرە قەڵغانێکی بۆ دروستکردووە تاوەکو لە قەیرانێکی کوشندە ڕزگاری بێت.
ئەمە لە کاتێکدایە کە پێشتر ڕۆبین ڕەشڤان، شارەزای دیاری سیاسەتی نێودەوڵەتی، لەمیانەی وتووێژێکدا لەگەڵ قەندیل پرێس جەختی لەوە کردبۆوە کە ترسی سەختگیری تورکیا لە دروستبوونی قەوارەیەکی کوردی لە ئێران، هۆکاری سەرەکی بوو کە وای کرد ترامپ پشتی لە کورد بکات و گۆڕانکاری لە پلانە سەربازییەکانیدا بکات. ئەم پاشەکشەیەی واشنتۆن لەژێر فشاری تورکیادا، بێبەشبوونی ئێرانی لە ڕووخان و مانەوەی کاتیی ڕژێمەکەی لێ کەوتەوە. سەرەڕای ئەوەی کۆماری ئیسلامی لە ڕووی ئابوورییەوە تووشی داڕمانێکی مەزن بووبوو و سزاکانی ئەمریکا جومگەکانی لاواز کردبوو، بەڵام لە نەبوونی هێرشێکی زمینیی هاوکات و ڕاپەڕینێکی سەرتاپایی بە بەشداریی پێکهاتەکان، توانی لەسەر پێی خۆی بمێنێتەوە.
لە کۆتاییدا، چیرۆکی چۆنێتیی پووچەڵکردنەوەی ئەم پلانە نێودەوڵەتییە نیشان دەدات کە چۆن هاوکێشە ئاڵۆزەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام لە گۆڕاندان. لە کاتێکدا ئیسرائیل و واشنتۆن دەرفەتێکی مێژووییان لەبەردەمدا بوو بۆ کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی تاران، حساباتە جیۆپۆلیتیکییەکانی تورکیا و ترس لە پرسی کورد هەموو هاوکێشەکەی پێچەوانە کردەوە. ئەم ڕووداوانە دەریدەخەن کە چارەنووسی ئێران تەنها بە پەیوەندییە سەربازییەکانی نێوان ڕۆژئاوا و تارانەوە بەستراو نەبووە، بەڵکو کێبڕکێ هەرێمییەکان و هەڵوێستی توندی ئەنقەرە توانییان ببەنە کۆسپێکی نەبەزێنراو لەبەردەم گۆڕانکارییە دراماتیکییەکانی ناوچەکەدا، و ڕژێمێک کە لە لێواری داڕماندا بوو، بۆ ماوەیەکی تر لەسەر پێی خۆی بهێڵنەوە.
