قەندیل پرێس
قەندیل پرێس – راپۆرتی بنکۆڵکاری
لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان دەیتوانی مۆدێلێکی پێشەنگ بێت بۆ خۆبەڕێوەبەریی دیموکراسی لە ناوچەکەدا، بەڵام گیری خواردووە لە ململانێی ژەنگاویی نێوان دوو لایەنە سەرەکییەکەی، ململانێکان کە ڕەگیان لە نەبوونی مانیفێستی سەربەخۆ و دوورکەوتنەوە لە ڕەنگدانەوەی مێژوویی و نەتوانینی خۆگونجاندن لەگەڵ پێشهاتە نوێیەکانی بزووتنەوەی کوردیدا هەیە. ئهم دۆخه نه تهنیا ڕێگری له پرۆسهی نهتهوهسازی کوردی کردووه، بهڵکو شهڕعیهتی سیاسی ههڕێمی له سهر ئاستی ناوخۆ و ناوچه یی به توندی لاواز کردووه.
ڕووداوی 31ـی ئاب، بیرهێنانەوەی تاڵە بۆ ئەو ڕاستییەی کە لە غیابی ئیرادەیەک بۆ دیالۆگ و چاکسازی لە پێکهاتە ڕزیوەکانی حیزب، کێبڕکێی سیاسی بەرەو توندوتیژیی نێو کورد دەبات؛ برینێکی قووڵ کە هێشتا چاک نەبووەتەوە.
له 31ـی ئاب چی روویدا؟
31ـی ئابی 1996، ئەو رۆژەی پارتی دەبابەی بەعسی هێنایە هەولێری پایتەخت و شەڕی یەکێتی پێکرد، بەهۆی شەڕی نێوانیشیانەوە پارتی و یەکێتی هەزاران گەنجی کوردیان بە کوشتدا و کردنیانە سوتەمەنی شەڕی بەرژەوەندییەکانیان، دواتر خۆیشیان بوونە برا و بەشی یەک و پۆست و ئیمتیازیان دابەشکرد و تاکو ئێستاش چارەنووسی زیاتر لە ٤٠٠ گەنج کە لە شەڕی ناوخۆدا دەستگیرکرابوون نادیارە.
31ـی ئاب، ساڵیادی شەڕی نێوان جووت حزبە، ئەو رۆژەی کە پارتی دەبابەی بەعسی هێنایە هەولێری پایتەخت و شەڕی یەکێتی پێکرد، کە لە ئێستادا بەیەکەوە پۆست و ئیمتیازیان دابەشکردووە و یاری بە چارەنووسی خەڵکی هەرێمی کوردستان دەکەن.
مانگی ئایاری ساڵی 1994 شەڕى یەکێتى و پارتى لە قەڵادزێوە دەستى پێکرد، دواتر لە سەرەتاى ساڵى 1995 جەولەى دووەمى شەڕ دەستیپێکردەوە و باڵانسى هێز لاى یەکێتی بوو، لە 17ـی ئابی 1996 جەولەی سێیەمی شەڕی ناوخۆ لە رەواندوزەوە دەستی پێکردەوە.
لە 22ـی ئاب، مەسعود بارزانى، سەرۆکی پارتی، داواى هاوکارى لە سەدام حسێن، سەرۆکوەزیرانی پێشووتری عێراق کرد و ئەویش قبوڵى کرد، لەم بارەیەوە جەلال تاڵەبانی، وتبووی کە پارتی زۆر هەوڵیدا بەتەنها هەولێر بگرێتەوە بەڵام نەیتوانی و پەنای بۆ عێراق برد.
دواتر لە 31ـی ئاب، هاوشێوەى 16 و 17ـی ئۆکتۆبەر و کەوتنى کەرکوک و شەنگال هیچ کەس و لایەنێکیان لەسەر سزا نەدرا، تاوەکو ئێستاش چارەنووسی زیاتر لە 400 گەنج کە لە شەڕی ناوخۆدا دەستگیرکرابوون نادیارە.
ژمارەو جۆری هێزەكانی رژێمی بەعس
بەپێی زانیارییە سەربازییەكانی یەكێتی، كە بەشێكیان لەساڵی 2000 لەدەزگا راگەیاندنەكانی ئەو حیزبەوە بڵاوكراونەتەوە، هەردوو فەیلەقی یەكو پێنجی گاردی كۆماریی لەگەڵ هێزی ئاسمانی عێراقی لەهێرشەكەی 31ـی ئابدا بەشداربوونو بەشێك لەو تانكانەی كە بەكارهاتوون لەجۆری (T72) بوون، كە ئەو دەمە پێشكەوتووترین تانكی سوپای عێراق بوون.
لەپاڵ ئەم هێزانەدا چەندین هێزی تری سوپای عێراق لەهێرشەكەدا بەشداربوون، لەوانە: هێزەكانی فەرماندەی عەمەلیاتی “ئەڵاهوئەكبەر”ی گاردی كۆماریی، تۆبخانەی فەرماندەیی عەمەلیاتی “ئەڵاهوئەكبەر”، هێزەكانی گاردی بەغدا، هێزەكانی عەدنانی گاردی كۆماریی، لیوای 39ـی پیادەی گاردی كۆماریی، لیوای كۆماندۆی گاردی كۆماریی، لیوای 38ـی پیادەی گاردی كۆماریی، لیوای زرێپۆشی 40، تۆبخانەی فەرماندەی هێزەكانی عەدنانی گاردی كۆماریی، تیپی 7و 8و یەكی پیادەو ئالی، لیوای چوارو پێنجو شەشی پیادە، تۆبخانەی فەرماندەیی هێزەكانی گاردی كۆماریی بەغدا.
لەهێرشەكەی 31ی ئابدا 400 تانكو دەیان زرێپۆشو چەندین كەتیبەی تۆبخانەو كاتیۆشاو هاوەنو هێلیكۆپتەر بەشداربوون.
پلانی پەلامارەكە: لەهەموو لایەكەوە یەكێتی گەمارۆ بدرێت
پلانی هێرشكردنە سەر هەولێر بەشێوەیەك بووە كە هێزەكانی یەكێتی لەهەموو لایەكانەوە گەمارۆ بدەن، بۆیە لەچەند قۆڵێكەوە هێزەكانی رژێمی بەعس بەرەو هەولێر بەڕێدەكەون.
قۆڵی یەكەم لەجادەی سەرەكی هەولێرەوەو لەئۆردوگای قوشتەپە بەلای خۆرهەڵاتی هەولێرداو لەوێوە بەرەو باكوری هەولێرو ئۆردوگای كەسنەزانو دارەتوو.
قۆڵی دووەم لەرێگەی دیبەگەوە بەرەو ناو شاری هەولێر، قۆڵی سێیەم لەرێگەی گوێڕەوە بەرەو كانی قڕژاڵەو ناو هەولێر.
قۆڵی چوارەم بەدوو ئاڕاستە، یەكەمیان لەجادەی موسڵەوە بەرەو ناو هەولێر، ئاڕاستەی دووەم لەهەمان رێگەوە بەرەو پشتی عەنكاوە، پارتیش هێزەكانی خۆی لەسەرەوەی هەولێرەوە كۆدەكاتەوە.
قوسەی سەدام حسێن راستەوخۆ خۆی سەرپەرشتی پرۆسەكەی دەكردو لەپلانەكەدا سەرۆكی ئەركانی سوپای عێراق، فەرماندەكانی هەردوو فەیلەقی یەكو پێنج سەرۆكی گاردی كۆماریی بەشداربوون.
سەرلەبەیانی 31ی ئاب بەپێی ئەو پلانەی داڕێژراوە، هێزەكان بەرەو ناو شاری هەولێر دەجوڵێنو لەچەند كاتژمێرێكی كەمدا هەولێرو دەوروبەری لەدەست یەكێتی دەسەننەوە.
هەر لەو پلانەدا پارتی ئەڵقەیەكی گەمارۆكە لەباداواوە بەرەو دەشتی كۆیە دەكاتەوە تا هێزەكانی یەكێتی لێوەی بچنە دەرەوە.
کاتێک دیالۆگ دەمرێت؛ چۆن سیاسەت لە هەرێم گەیشتە بنبەست؟
لە مێژووی هاوچەرخی کورددا، هەرێمی کوردستان هەمیشە وەک یەکێک لە سیمبولەکانی بەدیهێنانی ڕێژەیی خۆبەڕێوەبەری و ئەزموونێکی گرنگ لەسەر ڕێبازی نەتەوەسازیی کورد ناسراوە. بەڵام ئەم ئەزموونە لەبری ئەوەی ببێتە مۆدێلێکی ئیلهامبەخش بۆ پارچەکانی دیکەی کوردستان، گیرۆدەی قەیرانێک بووە کە شەرعیەتی خۆی لە ناوەوە خاڵی کردووەتەوە، لە سێبەری ململانێی بێکۆتایی حیزبیدا. یەکێک لە خاڵە لاوازە هەرە پێکهاتەییەکانی ئەم هەرێمە، نەبوونی «مانیفێستی سیاسی سەربەخۆ» لەلایەن هەردوو حزبی پارتی و یەکێتیەوە. لە غیابی دیدگا و نەخشەڕێگایەکی لەو شێوەیەدا، هەڵسوکەوتی ئەم حیزبانە بە شێوەیەکی سەرەکی کاردانەوە و کەسایەتی و دەسەڵاتخواز و خاڵی لە سیاسەتی مۆدێرن. ئەم بۆشاییە هزری و ستراتیجییە ڕێگەی بۆ بەردەوامیی ڕکابەریی دوژمنکارانە و بێمتمانەیی پێکهاتەیی و تەنانەت خولگەی براکوژی ناوخۆیی خۆشکردووە.
ئەزموونی تاڵی 31ـی ئاب یەکێکە لەو خاڵە تاریکانەی مێژووی هاوچەرخی ناوچەکە کە دەکرا ببێتە خاڵی وەرچەرخان بۆ بیرکردنەوە و چاکسازی لە پێکهاتە حزبی و حوکمڕانییەکان. بەداخەوە نەک هەر پێداچوونەوەی ڕەخنەگرانە لەسەر ئەم ڕووداوە نەکرا، بەڵکو هەردوو لایەن لە ترسی گفتوگۆ، خۆیان لە قبوڵکردنی بەرپرسیارێتی بەدوور گرت.
بەم جۆرەیە کە ئەمڕۆ بە بچووکترین قەیران یان تەحەدا، هەمان بەردی بناغەی گرژی و دووبەرەکی سەرهەڵدەداتەوە و جارێکی دیکە مەترسی لەسەر یەکگرتوویی ناوخۆیی و ئاسایشی گشتی دروست دەکات. دیدگایەکی هاوبەش نییە و لایەنەکان زیاتر گیرۆدەی کابوسی ڕابردوون لەوەی کە لە پلاندانان بۆ داهاتوودا بن.
هاوکات پێشهاتەکانی ئەم دواییە لە بەشەکانی دیکەی کوردستان، لە ڕۆژئاوا و بەرخۆدانی مەدەنی لە ڕۆژهەڵاتەوە تا دەگاتە ڕێکخستنەوەی ستراتیژی لە باکوور، ئاماژەن بۆ دینامیکییەکی نوێ لە بزووتنەوەی کوردیدا.
لە وەها هەلومەرجێکدا هەرێمی کوردستان لەبری ئەوەی هێزی بزوێنەری ئەم دینامیکە بێت، خەریکی یارییە کۆنەکان و بیرۆکراسی بەسەرچوو و بەرژەوەندی کوتلەییەکانە. ئەگەر دوو حیزبە نەتوانن مانیفێستێک کە لەگەڵ پێداویستییەکانی سەدەی بیستویەکدا بگونجێت و چاکسازی لە پێکهاتەکانیاندا بکەن، نەک هەر خۆیان لەناو دەبەن، بەڵکو سەرمایەی کۆمەڵایەتی بزووتنەوەی کورد لە هەموو ناوچەکەدا بەرەوڕووی قەیرانی شەرعیەت دەخەنەوە.
دواجار تاکە ڕێگای دەربازبوون لەم چەقبەستووە گەڕانەوەیە بۆ گفتوگۆ و قبوڵکردنی پرەنسیپی کێبڕکێی دیموکراسی و داڕشتنی مانیفێستی شەفاف و مۆدێرن. نەوەی گەنجی کورد ئیتر دیلی پڕوپاگەندە نییە، نە وەرگری فێڵە کۆنەکانە. ئەگەر ئەم دوو حزبە بیانەوێت لەڕووی سیاسییەوە بژین، دەبێت ئەوە نیشان بدەن کە دەتوانن لە مێژووەوە فێربن، نەک دووبارە و سێبارە بیکەن بە کارەسات. ئایندەی کورد لەسەر ڕق و کینەی شەخسی و ڕکابەریی خێڵەکی بنیات نادرێت. کاتی ئەوە هاتووە سیاسەت جێگەی چەک بگرێتەوە.
کەواتە تا پارتی و یەکێتی لە هەڵە مێژووییەکانیان فێرنەبن و مانیفێستێکی سیاسی سەربەخۆ دانەڕێژن و ڕوو لە سیاسەتی مۆدێرن نەکەن، باشور لە گێژەڵوکەیەکی ناسەقامگیریدا دەمێنێتەوە و ئەو دەرفەتە لەدەست دەدات کە ببێتە مۆدێلێک بۆ پارچەکانی دیکەی کوردستان.
