قەندیل پرێس
قەندیل پرێس- وتووێژی تایبەت
وتووێژی “قەندیل پرێس” لەگەڵ بەرێز شڤان سەعید ئەندامی پەرلەمانی کوردستان لە فراکسیۆنی «نەوەی نوێ» و سەرۆکی شاندی پەرلەمانی کوردستان بۆ رۆژئاڤای کوردستان و دۆخی ئێستای ئەمنی، مرۆڤی، و سیاسی رۆژئاڤای کوردستان.
قەندیل پرێس: ئامانجی سەردانەکەی بەرێزتان بۆ رۆژئاوای کوردستان چی بوو؟
شڤان سەعید: سەردانەکەمان وەک نوێنەری شەرعی گەلی کورد لە باشوری کوردستان بەو ئامانجە بوو کە بەهەموو جیهان بڵێین و ئەو پەیامە بگەیێنین؛ کە سنورە دەستکردەکانی سایکس-پیکۆ لەژێر گەلەکۆمەیەکی زلهێزەکاندا دروستکراون راستەقینە نین بەڵکو دابەشبوونێکی ستەمکارانەبوو وەک چۆن ئێستا بە هەمان شێوە کوردانی رۆژئاوا و شەڕڤانان کە لە جیاتی هەموو جیهان بەرامبەر تیرۆر و داعش شەڕیان کرد و هەزاران شەهیدیان بەخشی، بەداخەوە بەجێهێڵراون بوویە ئەرکی ئێمەیە لە تەنیشتیان بوەستین.
دەبینن چەند ڕۆژێکە هێرشی توندوتیژانە بۆ سەر گەلەکەمان لە ڕۆژاڤا بەردەوامە، ئەمە تەنها شەڕێکی چەکداری نییە، بەڵکو شەڕێکی هەمەلایەنی تایبەتی دوژمنانی کوردە دژی هەموو بەشەکانی کوردستان و دەرەوەی وڵات، ئەرکی مرۆیی و ویژدانیمانە کە پشتیوانی بەرخۆدانی ڕۆژاڤا بکەین، زمان و کولتوور و نەتەوەی ئێمە یەکن، ئەمڕۆ هەموو هێزەکان بینیویانە بە دڵ و گیانمان لەگەڵ شۆڕشی ڕۆژاڤاداین لە هەر چوار پارچەی کوردستان ئەرکێکە لەسەر هەموومان، دەبێت دەستی یەکتر بگرین و کار بکەین بۆ پاراستنی کولتوور و خاک و ڕۆژاڤا بۆ ئەوەی ئێمەش وەک هەموو وڵاتان ئاڵای سەرکەوتنمان هەڵبگرین.
قەندیل پرێس: دۆخی رۆژئاوای کوردستان و خەڵکەکەی چۆن بوو و پێویستیان بە چییە؟
شڤان سەعید: لە ڕاستیدا دۆخی هاوڵاتیانی رۆژئاوای کوردستان زۆر خراپ و مەترسیدارە و ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی عەفرین، شێخ مەقسود و ئەشرەفیەی حەلەب و ناوچەکانی دیکەی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە دوای کۆنترۆڵکردنی ئەو ناوچانە لە لایەن چەکدارەکانی داعش بەناوی سوپای نوێی سوریا ئاوارەی حەسەکە بوون و لە رووی مرۆڤییەوە لە ئێستادا پێویستیان بە پێداویستی سەرەتایی هەیە، چونکە بەفرێکی زۆر لەناو شار و گوندەکانی ڕۆژئاڤا دەبارێت و پلەی گەرمی چەند نمرەیەک پلە ژێر سفرە و بە هەزاران پەنابەر لەناو مزگەوت و قوتابخانەکانی قامیشلۆدا بەبێ پێداویستی گەرم کردنەوە هەن، پێویستیان بە خۆراک و پێداویستی خۆ گەرمکردنەوە هەیە.
دەمەوێت بڵێم؛ وێڕایی هاوکاری دامەزراوەکانی هەرێم، پێویست دەکات لە سنوری سمێلکاوە کارئاسانی زیاتر بکرێت، بۆ گەیاندنی هەموو جۆرە هاوکارییەک و هاتوچۆی هاوڵاتیان، بۆ ڕۆژئاوای کوردستان، هەروەها جێبەجێکردنی بڕیاری ژمارە 24ـی ساڵی 2014 ، پەرلەمانی کوردستان.
پێویستە کورد لە هەموو جیهان، بە تایبەتی پارتە سیاسیەکان بە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنەوە، لە ئاستی هەرێمی کوردستان و عێراق و کۆمەڵگەیی نێودەوڵەتی، هەموو هەوڵەکانتان لەئاستی سیاسی و دیپلۆماسی بخەنەگەڕ، بۆ ڕاگرتنی هێرشەکان و دەستبەرکردنی مافەکانی گەلەکەمان لەچوارچێوەی دەستوردا.
قەندیل پرێس: لە میدیاکانی سوریا و تورکیادا دژایەتی سەردانی بەرێزتان کرا بۆ رۆژئاڤای کوردستان، شرۆڤەی ئێوە چیە؟
شڤان سەعید: بەر لە هەموو شتێک هەمیشە ئەنقەرە، دیمەشق، تاران و بەغداد دژی هەموو جۆلەو بەهێزبوونێکی سیاسی کوردن لە هەموو پارچەیەکی کوردستان، بۆیە ئەمە چاوەڕوان کراو بوو بەڵام ئەمە رێگری لە کارو خەباتمان ناکات و بەڵکو بەجدیتر بەردەوام دەبین.
چوونی ئێمە وەکو پەرلەمانتارانی پەرلەمانی کوردستان بۆ رۆژئاڤای کوردستان ئەرکی ئێمەیە کە هاوخەم و هاوسۆزی گەلی خۆمانین لە هەر پارچەیەکی کوردستان بە تایبەتی لە رۆژئاوا و رۆژهەڵاتی کوردستان کە لەبەردەم گەلقڕی و کۆمکوژیدان.
هەروەها بەپێ بڕیاری ژمارە 24ـی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی 2014 پالپشتی رۆژئاوای کوردستان یاساییە و بەشێکە لە ئاسایشی نشتیمانیمان، و حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەرکدار کراوە بە پشتیوانی رۆژئاڤای کوردستان و ئەزموونی بەڕێوبەرایەتی خۆسەر؛ ئەمڕۆ هەموو هێزەکان بینیان کە کورد یەکگرتوو بووە و هەموومان بە دڵ و گیانمان لە دیوی شۆڕشی ڕۆژاڤا پێکەوەین ئەمڕۆ هەموو شەڕڤانان لەم سەرمایەدا لە بەرەکانی پێشەوەن. دەبێت لەگەڵ ئەم شەڕڤانانەدا بین. سەرکەوتنی ڕۆژاڤا سەرکەوتنی هەموو کوردستانە
قەندیل پرێس: بۆچی پەرلەمانی کوردستان کارا نەکراوە و گرنگی دەستبەکاربوونی چیە؟ دەتوانێت چی بۆ رۆژئاڤا و رۆژهەڵاتی کوردستان بکات کە ئێستا لە دۆخێکی خراپدان؟
شڤان سەعید: پەرلەمانی هەرێمی کوردستان بناغەی سەرەکی شەرعیەتی سیاسی و یاسایی و دامەزراوەیی حکومەتی هەرێمە.
بەردەوامی ڕاگرتن و ناچالاکی ئەم دامەزراوەیە نەک هەر ڕەنگدانەوەی قەیرانی میکانیزمی دیموکراسی هەرێمە، بەڵکو نیشانەیەکی ڕوونە بۆ نەبوونی ئیرادەی سیاسی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی پێکهاتەیی نێوان لایەنە دەسەڵاتدارەکان بەتایبەت پارتی و یەکێتی. ئەم بۆشاییە دامەزراوەییە لە دۆخێکدا ڕوودەدات کە کورد لە هەر چوار بەشی جوگرافیای مێژوویی کوردستان لە یەک کاتدا ڕووبەڕووی هەڕەشەی ئەمنی و سەرکوتی سیستماتیک و زیادبوونی فشارە ناوچەییەکان دەبێتەوە. لە دۆخێکی وادا، نەبوونی پەرلەمان بە واتای داخستنی گرنگترین توانای یاسایی بۆ بڕیاردانی بەکۆمەڵ و وەڵامدانەوەی خێرا بۆ قەیرانەکان و دامەزراندنی هەماهەنگی سیاسی لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوەی هەرێمە. پەرلەمانێکی چالاک نەک هەر دەتوانێت پاڵپشتی یاسایی بۆ بڕیارەکانی حکومەتی هەرێم بەهێز بکات، بەڵکو بە پێدانی شەرعیەتی دامەزراوەیی پێگەی هەرێمی کوردستان لە کارلێکە دیپلۆماسییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان بەرز بکاتەوە. هەروەها ئەم دامەزراوەیە توانای گواستنەوەی چوارچێوە یاساییەکانی هاوکاری و هاوپشتی لەگەڵ ڕۆژاڤا کوردستانی هەیە لە ئاستی دروشمی سیاسییەوە بۆ ئاستی سیاسەتی جێبەجێکردن و پابەندکەر، و ببێتە ئامرازێکی کاریگەر بۆ خستنەڕووی فشاری سیاسی و دیپلۆماسی بۆ سەر حکومەتە دەستێوەردانەکان و زلهێزە جیهانییەکان.
لە کاتی مێژوویی ئێستادا کە پرسی ئاسایشی دەستەجەمعی و چارەنووسی نەتەوەیی کورد لە ژێر هەڕەشەی ڕاستەوخۆی گروپە تەکفیرییەکانەوە بەناوی تورکیاوە، ئەولەویەت دانانی بەرژەوەندی گشتی و بەرپرسیارێتی مێژوویی پێویستییەکی حاشا هەڵنەگرە و دەبێت بەسەر کێبڕکێ و ڕەچاوکردنی حزبایەتیدا زاڵ بێت.
بۆیە هۆشدارییەکی جددی ئاراستەی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەکرێت: بەردەوامبوون لە پشتگوێخستنی ڕۆڵ و هەڵوێستی پەرلەمان واتە قبوڵکردنی تێچووی قورسی سیاسی و یاسایی و ئەمنی لە ئایندەیەکی نزیکدا. گەڕانەوەی دەستبەجێی پەرلەمان بۆ خولی بڕیاردان هەڵبژاردنێکی سیاسی نییە، بەڵکو پێویستییەکی ژیانییە بۆ پاراستنی شەرعیەت و یەکگرتوویی ناوخۆیی و دەسەڵاتی موزایەدەی کوردستان لە یەکێک لە هەستیارترین ساتەکانی مێژووییدا.
قەندیل پرێس: پەرلەمانی کوردستان دەتوانێت چۆن حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی یاسایی و سیاسی لە چارچێوەی ئێراقی فیدڕاڵدا ئەرکدار بکات کە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و هاوپەیمانانی دژی داعش بکەونە گفتۆگۆ تا هێرشەکانی سەر رۆژئاڤای کوردستان بوەستێنرێن؟
شڤان سهعید: پەرلەمانی چالاکی هەرێمی کوردستان بە پشتبەستن بەو دەسەڵاتە یاسایی و چاودێریانەی کە لە ساڵی ٢٠١٤ لە چوارچێوەی پاڵپشتیکردنی ڕۆژاڤا پەسەندکراون، دەتوانێت ببێتە ناوەندی سەرەکی هەماهەنگی ستراتیژی نێوان حکومەتی هەرێم و ڕۆژاڤا و تەنانەت ڕۆژهەڵاتی کوردستان. ئەگەر ئەم دامەزراوەیە ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆی بگەڕێنێتەوە، دەتوانێت بە پەسەندکردنی میکانیزمە یاساییە تایبەتەکان، ڕێڕەوی ناردنی کەرەستەی بەرگری و ناردنی هێزی ئەمنی و ڕێکخستنی هاوکارییە مرۆییەکان بە شێوەیەکی دامەزراوەیی و ڕەوا ئاسان بکات؛ هەمان مۆدێل کە لە کاتی قەیرانی ٢٠١٤ بەکارهێنرا، بەڵام ئەمڕۆ دەتوانرێت لە ئاستی یارمەتییە مرۆییەکان تێپەڕێت و بەرەو چالاکیی دیپلۆماسی چالاک بەرز بکرێتەوە. پەرلەمان دەتوانێت بە کەڵک وەرگرتن لە توانای یاسای نێودەوڵەتی و دیپلۆماسی پەرلەمانی، فشارێکی ڕێکخراو لەسەر حکومەتە دراوسێکان و هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکان دروست بکات بۆ پشتیوانیکردن لە کورد و گواستنەوەی یەک دەنگی سیاسی لە کوردستانەوە بۆ جیهان؛ دەنگێک کە ڕێگری بکات لە وازهێنان لە کوردەکان لەلایەن پڕۆژەکانی ئاسایشی بە وەکالەت و گروپە تەکفیرییەکانی سەر بە تورکیاوە. لەم چوارچێوەیەدا، پشتیوانی دامەزراوەیی پەرلەمانی باشور بۆ کوردانی ڕۆژاڤا و ڕۆژهەڵات نەک هەر یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی فشارە سەرکوتگەرییەکان و کۆنتڕۆڵکردنی قەیرانە مرۆییەکان، بەڵکو پێگەی جیۆپۆلەتیکی کورد لە هاوکێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەقامگیر دەکات و بەربەستێکی پێکهاتەیی لە بەرامبەر بەرهەمهێنانەوەی هەڕەشەکانی وەک داعش لە ناوچەکەدا دروست دەکات. لەم ڕوانگەیەوە، پەرلەمان چیتر تەنها دەزگایەکی یاسادانانی ناوخۆ نییە، بەڵکو دەبێتە ئامرازێک بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی بەکۆمەڵ و درووستکردنی هەماهەنگی ناوچەیی و ڕێکخستنی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ پڕۆژە دژە کوردەکان لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی.
لە ئاستی ستراتیجیدا، کاراکردنی پەرلەمانی هەرێم بە واتای گواستنەوەی پرسی کورد لە “پرسێکی ئەمنی”وە بۆ “پرسێکی سیاسی-یاسایی نێودەوڵەتی”. ئەم گۆڕانکارییە گوتارییە کورد لە پێگەیەکی پاسیڤەوە دەگۆڕێت بۆ ئەکتەرێکی کارا لە نەزمی ناوچەییدا، و ڕێگە بە گۆڕینی هاوپشتی مەیدانی دەدات بۆ دەسەڵاتی دامەزراوەیی و دیپلۆماسی.
لە غیابی دامەزراوەیەکی لەو جۆرەدا، پشتگیرییەکان بە پارچەپارچە و کاردانەوە و کەمی یەکگرتوویی پێکهاتەیی دەمێنێتەوە.
بەڵام بە بوونی پەرلەمانێکی چالاک، دەبێتە سیاسەتی گشتی و توانای ئەوەی هەیە ببێتە لیڤەرێکی کاریگەر بۆ فشار لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهانی. ئەمەش نەک هەر هاوسەنگی هێز بە قازانجی کورد پێناسە دەکاتەوە، بەڵکو هاوکێشەی ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە لۆژیکی “بەڕێوەبردنی قەیران”ەوە دەگۆڕێت بۆ “کۆنتڕۆڵکردنی هەڕەشەی پێکهاتەیی”، گۆڕانکارییەک کە دەتوانێت ڕێگری بکات لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی سووڕی توندوتیژی و توندڕەوی و شەڕی بە وەکالەت دژی کورد.
قەندیل پرێس: بێدەنگی کۆمەڵگای مەدەنی لەسەر هەسەدە بێ جگە لە دۆخی رۆژئاڤای کوردستان مەترسی لەسەر باشوری کوردستان هەیە؟ کاریگەری لەسەر دۆخی کورد لە رۆژهەڵات و باکوری کوردستان چۆن دەبێت؟
شڤان سەعید: پەرلەمانی هەرێمی کوردستان بە کەڵک وەرگرتن لە دەسەڵاتە یاسادانان و ئامرازەکانی چاودێری، دەتوانێت حکومەتی هەرێم پابەند بکات بە گرتنەبەری سیاسەتێکی دیپلۆماسی چالاک و ئامانجدار و هەماهەنگ لەگەڵ حکومەتەکانی دراوسێ و هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکان و دامەزراوە فرەلایەنەکان، سیاسەتێک کە ئامانج لێی وەستاندنی هێرشە ڕێکخراوەکانی گروپە تەکفیرییەکانە بۆ سەر ڕۆژاڤای کوردستان. ئەم پابەندبوونە یاساییە، لە ڕێگەی پەسەندکردنی یاسای تایبەت لە بواری هاوکاری ئەمنی و تەرخانکردنی بودجەی بەرگری و پەرەپێدانی ڕێنمایی ڕوون بۆ هاوکاری مرۆیی و لۆجستی، حکومەت ناچار دەکات بە شێوەیەکی کردەیی و لێپرسینەوە مامەڵە بکات، لە هەمان کاتدا بەربەستێکی جددی بۆ بڕیاردانی تاکەکەسی و ناشەفاف دروست دەکات کە کۆدەنگی دامەزراوەیی نەبێت. لەبەرامبەردا، بەردەوامی بێدەنگی کۆمەڵگەی مەدەنی لە بەرامبەر پەرەسەندنی هەڕەشەکانی گروپی جیهادی تەحریر شام- کە لە درێژەی لۆژیکی و پراکتیکی پڕۆژەی داعش و لە چوارچێوەی سیاسەتە بە وەکالەتەکانی تورکیادا کاردەکات- نەک تەنها توانای کردەوەی خۆپارێزی لاواز دەکات، بەڵکو ئەم هەڕەشەیە لە ئاستی قەیرانێکی ناوخۆییەوە فراوانتر دەکات بۆ هەڕەشەیەکی ئەگەری بۆ سەر ئاسایشی عێراق، سوریا، و تەنانەت وڵاتانی دیکەی ناوچەکەش.
لە هەلومەرجێکدا کە کۆمەڵگەی مەدەنی و چالاکانی سیاسی بوونەتە یەکێک لە گرنگترین نیشاندەرەکانی شەرعیەتی سیاسی و بنەمای پێکهێنانی فشاری نێودەوڵەتی، ئەم بێدەنگییە لە ڕاستیدا دەبێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی هەرێمی کوردستان لە بەرگریکردن لە گەلەکەی و کەمبوونەوەی پشتیوانی جیهانی. بۆیە هاوکاری نێوان پەرلەمانێکی چالاک و کۆمەڵگەیەکی مەدەنیی دینامیک، نەک هەر دەبێتە هۆی بەڕێوەبردنی کارای قەیرانە ئەمنی و مرۆییەکان، بەڵکو ڕێگری لە گشتاندنی هەڕەشە ناوچەییەکان دەکات بۆ قەیرانی بەرفراوان و بەشێوەیەکی بەرچاو پێگەی کورد لە هاوکێشە و دانوستانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەهێز دەکات.
لە ئاستی ستراتیجیدا، پەیوەندی دامەزراوەیی نێوان پەرلەمان و کۆمەڵگەی مەدەنی، هەرێمی کوردستان لە هەڵوێستێکی کاردانەوە و بەرگریکارانە دەردەچێت و بەرەو هەڵوێستێکی چالاکانەی سیاسی دەبات. پەرلەمان بە دروستکردنی پابەندبوونی یاسایی و کۆمەڵگەی مەدەنی بە دروستکردنی فشاری ڕەوا، دوو لایەنی تەواوکەری سیاسەتێکی کاریگەری ڕێگریکردن پێکدەهێنن؛ سیاسەتێک کە بتوانێت تێچووی سیاسی و ئەمنی بەردەوامی هێرشە بە وەکالەت بۆ ئەکتەرە ناوچەییەکان زیاد بکات.
