قەندیل پرێس
وتووێژی “قەندیل پرێس” لەگەڵ بەرێز کاک فارووق حەجی موستەفا، بەرپرسی رێکخراوی بەرچاڤ بۆ مافەکانی مرۆڤ له سوریا دەربارەی دۆخی کورد و پێکهاتەو و کەمە نەتەوەکان و ئایینیەکانی دیکە (دروز، عەلەوی، مەسیحی)ـەکان لە سوریا دوای رۆخانی رێژێمی بەشار ئەسەد و ئەزموونی زیاتر لە ساڵێکی حوکمڕانی ئەحمەد شەرع لە سەرۆکایەتی کاتی سوریا.
قەندیل پرێس: پەیوەندی بەڕێزتان لەگەڵ بڕیاربەدەستانی باشور و رۆژئاوای کوردستان لە ئاستێکی باڵادایە و ئاگاداری دۆخەکەن، ئایا پتەوکردنی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و قامشلۆ تا چەند مەترسی لەسەر باشوور و ڕۆژئاوای کوردستان لەناو دەبات؟ دۆخی یەکگرتوویی لایەنە کوردییەکان لە سووریا چۆنە؟ ئایا دیمەشق و ئەنقەرە دەتوانن ئەم یەکگرتووییەی کورد لە سوریا تێک بدەن؟
فارووق حەجی موستەفا: هەمیشە ئیرادەیەکی هاوبەش ڕێگری دەکات لە هەر کەوتن و خلیسکانێک، جا ئەو ئیرادەیە حزبی بێت یان کۆمەڵایەتی. ئەمڕۆ کوردستانی سوریا شاهیدی ئیرادەیەکی هاوبەشە لەسەر ئاستی پارتە سیاسییەکان و هێزە کۆمەڵایەتییەکانی پشتیوانیان.
بەڕای من ئەوەی لە 26ـی نیسانی 2025، لەڕێگەی کۆنفرانسی یەکگرتوویی و گوتاری کوردەوە، بە پاڵپشتی ڕاستەوخۆی سەرۆک مەسعوود بارزانی و ئامادەبوونی نوێنەری شەخسی، د. حەمید دەربەندی، شانبەشانی ژەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی دامەزرا، وەرچەرخانێکی گەورەی بەرەو یەکخستنی هەوڵەکانی کورد پێکهێنا.
ڕەنگە بەڵگەنامەی ٢٦ـی نیسان بناغەی سیاسی و یاسایی بۆ کورد پێکبهێنێت. ئەو شتانەی تا ئێستا بەدەست هاتوون وەک بلۆکی بنیاتنانی بنچینەیی لە بینای یەکگرتوویی کورددا هەڵدەسەنگێنم و هەر بۆیە هیچ ترسێکی ڕاستەقینە لە دابەشبوونی کورد لە ڕۆژاڤای کوردستان نابینم.
جگە لەوەش، پەیوەندی نێوان ئەنقەرە و دیمەشق، ئەوەندەی ڕەنگە پەیوەندی نێوان هەردوو پایتەخت کاریگەری لەسەر دیالۆگ و دانوستانەکانی نێوان کورد و دەسەڵاتی کاتی، ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر پرۆسەی یەکگرتوویی کورد نییە.
دەکرێ بگوترێ بارودۆخی کورد، لە ڕووی بارودۆخی ناوخۆی خۆیەوە باشە، بەڵام هەلومەرجی بابەتیی، بەتایبەتی دەستێوەردانی ناوچەیی، تەحەدای جیددی دێنێتە ئاراوە. سەرەڕای ئەوەش بە بڕوای من ناتوانرێت مافەکانی کورد بۆ خاڵی سفر بگەرێنەوە بەبێ گوێدانە تەحەددیاتەکان.
قەندیل پرێس: بە سەرنجدان بەوەی کە دوای ڕووخانی ئەسەد هەژموونی گرووپی توندڕەوەی تەحریر شام بە سەرۆکایەتی جولانی، پرۆسەی سەرکوتکردن و کۆمەڵکوژی کەمینە ئاینییەکانی وەک دروز و عەلەوی و… چڕتر کردووەتەوە، ئەم پرۆسەیە چ جیاوازیکی لەگەڵ سیاسەتی پاکتاوکردنی تائیفی هەیە؟
فارووق حەجی موستەفا: دەکرێت بڵێین ناڕەزایەتی گروپە جیاجیاکان لە گرتنەدەستی دەسەڵات لەلایەن دەستەی تەحریر شامەوە سەرچاوەی گرتووە. لەو کاتەوە ئەم گرووپە هەڵوەشاوەتەوە و دەسەڵاتی کاتی ڕایگەیاندووە کە چیتر وەک ئەوەی لە سەردەمی دەستەی تەحریر شامدا هەبووە نییە. بەڵام بەشداری نەکردووە لە کەمکردنەوەی دابەشبوونە عەشیرەتەکان و ئەو پارچەبوونەی کە لەسەر بنەمای عەشرەتی هەیە.
دەستەی تەحریر شام هەڵەی کرد کاتێک ڕایگەیاند “دیمەشق تا ڕۆژی دوایی هی ئێمەیە”، ئەمەش ئاماژەیە بۆ نەبوونی باوەڕ بە بنەمای دابەشکردنی دەسەڵات. خۆی لە باسکردنی وشەی “دیموکراسی” بەدوور گرت و ڕێگایەکی ناتەبا لەگەڵ هەر ئەزموونێکی جیهانی لە گواستنەوەی دیموکراسیدا گرتەبەر.
ئەم ڕێبازە نیگەرانی کەمینەکانی بە گشتی دروستکردووە، چونکە دیزاینی پرۆسەی ئینتقالی کەموکوڕی تێدابووە، ئەمەش بەشداربووە لە زیادبوونی ڕق و پەرتەوازەیی کۆمەڵایەتی و نوقمکردنی وڵات لە ژێر زەحمەتی شەڕی تائیفیدا لەژێر دەسەڵاتێکدا کە ستەمکاری بە پۆشاکێکی جیاوازەوە پراکتیزە دەکات. هەروەها نەیتوانی ڕێوشوێنی نوێ دەستپێبکات، وەک دابینکردنی گەرەنتی بۆ پاراستنی کەمینەکان و مافەکانیان، یان تەماشاکردنی پرسی سوریا وەک بابەتێکی سیاسی کە لە تاکەکە تێدەپەڕێت کە دەسەڵات دەگرێتە ئەستۆ.
دابەشبوونی تایفەگەری فراوانتر بووە، هەرچەندە دروز و عەلەوییەکان مەزهەبی ئیسلامین، چونکە ئەو ناوچانەی تێیدا نیشتەجێن، پێشێلکاری بەرفراوانیان بەخۆوە بینیوە. ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی کە قەناعەتێکی گشتی هەبێت کە ئاسایش بە تەنها لە ڕێگەی مافەکانەوە بەدەست ناهێنرێت، بەڵکو لە ڕێگەی فۆرمێک لە لامەرکەزی سیاسییەوە، کە دواجار دەبێتە هۆی فیدراڵیزم.
قەندیل پرێس: ئەگەر هێرشی تائیفی و نەتەوەیی لەلایەن گرووپە توندڕەوەکانەوە بەردەوام بێت، ئایندەی پێکەوە ژیانی کەمینە ئایینی و نەتەوەییەکان لە سوریا چی دەبێت و ئایا ئاسۆیەک بۆ دادپەروەری ئینتقالی و ئاوەدانکردنەوەی کۆمەڵایەتی- سیاسی هەیە؟
فارووق حەجی موستەفا: من وەک چالاکوان و چاودێرێکی مافی مرۆڤ، باوەڕم بەوە نییە کە گرووپە چەکدارەکان ڕێز لە مافی مرۆڤ یان مافی کەمینەکان بگرن، وەک چۆن هەرگیز پابەند نەبوون بە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییەوە، هەروەها لەئەمرۆدا ڕێز لە بەیاننامەی نێودەوڵەتی مافی مرۆڤ ناگرن؛ لە ڕاستیدا ئەوان بە تەواوی ئەم مافانە ڕەتدەکەنەوە. هەروەها تەنانەت پابەندی جاڕنامەی گەردونی مافی مرۆڤ و دەستووریش نین، سەرەڕای ڕەخنەی زۆرمان لەو بارەیەوە.
دۆخی سوەیدا و کەناراوەکان و تۆپبارانکردنی گەڕەکە مەدەنییەکانی وەک شێخ مەقسوود و ئەشرەفیە، بەڵگەی ڕوونن بۆ ئەمە.
سەبارەت بە چەکدارە بیانییەکان، بە هیچ شێوەیەک قبوڵ ناکرێن. هەرکەسێک هەوڵی دامەزراندنی سوپای نەتەوەیی بدات، دەبێت خۆی لە توخمە بیانییەکان دوور بخاتەوە کە نوقم بوون لە تائیفەگەری و توندڕەوی. سوپا دەبێت نەتەوەیی و پیشەیی و نائایدیۆلۆژی بێت.
جگە لەوەش هەندێک لە لایەنەکان کەوتوونەتە ژێر سزای نێودەوڵەتی، بەتایبەتی سزاکانی ئەم دواییەی بەریتانیا. دۆخی سەربازی نە بناغەی پرۆسەی دیموکراسی دادەنێت و نە دەوڵەتیش دروست دەکات.
قەندیل پرێس: بە لەبەرچاوگرتنی هێرشی ئەم دواییەی گروپە چەکدارەکانی سەر بە حکومەتی کاتی سوریا بۆ سەر دەڤەری شێخ مەقسوود و ناوچه کوردیهکانی دەوروبەری، دەکرێ بە نیشانەی دەستپێکی قۆناغێکی نوێی گوشار و هەڕەشە لە سەر کۆمەڵگای کورد لە ڕۆژئاوا هەژمار بکرێت؟ دۆخی هاوڵاتیانی ئەو دەڤەره ئێستە چۆنە؟ ئایا لە دوای هاتنە سەر دەسەڵاتی جولانی و تەحریر شامەوە مافیان دانپێدانراوە، یان هێرشیان کراوەتە سەر؟ ئەگەر وایە لە چەند قۆناغدا و زیانی گیانی چی بووە؟
فارووق حەجی موستەفا: هێرشی ئەم دواییە بۆ سەر شێخ مەقسوود و ئەشرەفیە ئاماژەی بە دوو شت کرد:
یەکەم: پەیامێک بوو بۆ لایەنەکانی ئۆپۆزسیۆن بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان کورد و دەسەڵاتی کاتی- گرووپە چەکدارەکان و پاڵپشتیکارەکانیان- کە توانای تێکدانی هەر پرۆسەیەکی لەو جۆرەی هەیە.
دووەم: تاقیکردنەوەی هێزی کورد بوو، بۆ پێوانەکردنی توانای بەرخۆدانیان ئەگەر دەسەڵاتی کاتی هەڵمەتێکی سەربازی لەدژی ناوچەی ڕۆژاڤای کوردستان و باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا دەستپێبکات، هەروەها هەڵسەنگاندنی ئەگەری سەرکەوتنەکەی.
بەشێوەیەکی گشتی دانیشتوانی ئەو دوو گەڕەکە کوردەوارییە لە حاڵەتێکی ترس و دڵەڕاوکێدا دەژین، لەگەڵ هەستێکی بەردەوامدا کە لە هەر ساتێکدا ئەگەری قوربانیی هەیە.
چارەسەرەکە سادەیە جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی لاوەکی نێوان ئەنجومەنی مەدەنی و دەسەڵاتی کاتی سەبارەت بەو دوو گەڕەکە. ئەم ڕێککەوتنە نەک هەر دڵنیایی دەدات بەڵکو متمانەی نێوان هەردوولا بەهێزتر دەکات.
قەندیل پرێس: لە ڕوانگەی ئێوەوە وەک بەرپرسێکی مافی مرۆڤ لە سوریا، چ هۆکارێکی سیاسی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووەتە هۆی پشتگوێخستنی پێشێلکاری بەربڵاوی مافەکانی مرۆڤ لەو ناوچانەی کە گروپی جۆلانی لە ژێر کۆنترۆڵیدایە و ڕۆڵی ئەکتەرە بیانییەکان لەم کارەدا چییە؟
فارووق حەجی موستەفا: لە بنەڕەتدا گرووپە چەکدارەکان هێرشەکانیان بۆ سەر کەمینەکان دەستپێکرد، وەکو دروز و عەلەوییەکان. شاهیدی بۆردومانی کڵێساکان و هێرشکردنە سەر مزگەوتی عەلەوییەکان لە حومس بووین. ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤ ڕادەی ئەو پێشێلکاریانەیان ئاشکرا کردووە.
بۆیە هەر هێرشێک کە لەلایەن دەسەڵاتی کاتیەوە دەکرێت، تەمەنی کورت دەکاتەوە و ئەو وڵاتانە ئاشکرا دەکات کە پشتیوانی لێدەکەن.
بنیاتنانی قۆناغی ئینتقالی پێویستی بە دیزاینێکی دروست هەیە کە لەگەڵ بڕیارنامەکانی 2254 و 2799ـی ئەنجومەنی ئاسایشدا بگونجێت، کە وەک نەخشەڕێگایەک کاردەکەن، بە مەرجێک خاوەندارێتی نیشتمانی بەهێز بکرێت و بەشداری ڕاستەقینەی هەموو پێکهاتەکان مسۆگەر بکرێت و چاودێری نێودەوڵەتی وەک ئاسانکارییەک دابین بکرێت.
بەبێ ئەمە، سوریا بەرەو شەڕی وێرانکەری تائیفی و نەتەوەیی دەڕوات و توندوتیژی بەسەر دیالۆگدا زاڵ دەبێت.
قەندیل پرێس: بۆچی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ و ئەو وڵاتانەی بانگەشەی بەرگریکردن لە مافەکانی مرۆڤ دەکەن، بەرامبەر بە کۆمەڵکوژی کەمینەکانی وەک دروز، عەلەوی، مەسیحی و تەنانەت کورد لەلایەن گروپە توندڕەوەکانی جۆلانیەوە نەیانتوانی کارێکی جدی بکەن بۆ سزادانی بکەرانی ئەم تاوانانە و هیچ میکانیزمێکی کاریگەریان بۆ دەستنیشانکردن و دادگاییکردنی ئەنجامدەرانی ئەو تاوانانە جێبەجێ نەکردووە؟
فارووق حەجی موستەفا: کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سیاسەتەکانی خۆی لەسەر ڕێبازی “ڕزگارکردنی خێرا” دانانێ، ئەو ئەمبولانس نییە بە هاناوە بێت، بەڵکو خاوەنی میکانیزمی تێبینی و چاودێریکردنە و کاردەکات بۆ کەڵەکەکردنی سیاسەتەکان پێش ئەوەی بڕیاری کۆتایی بدات و بیرکردنەوەکەی وەک قوربانییەکان نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای میتۆدۆلۆژیایەکی جیاوازە.
بەپێی ئەو بڕیارە نوێیە، ئێستا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی مافی ئەوەی هەیە لەسەر بنەمای بەشی حەوتەم مامەڵە لەگەڵ سوریادا بکات، لەوانەش بەکارهێنانی هێز. بەڵام ئەم بژاردەیە پێویستی بە ژینگەیەکی گونجاو هەیە بۆ بڕیاردان.
لەم چوارچێوەیەدا ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ کەم نین. کۆمیساریای باڵای مافەکانی مرۆڤ خاوەنی ڕاپۆرتی کافی یە بۆ ئیدانەکردنی دەسەڵاتی کاتی سوریا. ئەم ڕاپۆرتانە دەتوانن ببنە ئامرازێکی کاریگەر بۆ فشارخستنە سەر بۆ ڕاستکردنەوەی ڕەوتی پرۆسەی ڕزگاری.
