قەندیل پرێس
قەندیل پرێس- حەسەکە
وتووێژی تایبەتی “قەندیل پرێس” لەگەڵ بەرێز حیکمەت حەبیب، هاوسەرۆکی خۆبەرێوەبەری جزیرە و ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری کۆنفرانسی یەکهەڵوێستی پێکهاتەکانی باکورو رۆژهەڵاتی سوریا لە حەسەکە، دەربارەی کۆنفرانسی حەسەکە و لێکەوتەکانی.
قەندیل پرێس: ئایا “کۆنفرانسی یەکێتی هەڵوێست بۆ پێکهاتەکانی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا” دەتوانێت ڕێڕەوێکی نوێ بۆ گۆڕانکاری لە سوریا دابڕێژێت و مافەکانی لامەرکەزی زامن بکات لە هەمان کاتدا مافی پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینییەکان بپارێزێت؟
حیکەمەت حەبیب: بێگومان وەک دەزانن هەینی ڕابردوو کۆنفرانسێک بۆ پێکهاتەکانی باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا بەڕێوەچوو. ئەم کۆنفرانسە پەیامێکی ڕوونی نارد لە سوریادا هیچ چارەسەرێک بەبێ سیستمێکی لامەرکەزی کە هەمووان لە ماف و ئەرکەکاندا یەکسانبن، نابێت.
کۆنفرانسەکە لە ڕێگەی دەستپێشخەرییەکی کۆمەڵایەتی پێکهاتەکانی باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا بەڕێوەچوو.
پەیامێکە بۆ هەموو سوورییەکان کە ئەمە سوریای ڕاستەقینەیە؛ سوریا نیشتمانێکە بۆهەمووان.
ئێمە لە باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا زیاتر لە دە ساڵ ئەزمونمان لەخۆبەڕێوەبردن هەیە، لەو ماوەیەدا سیستەمێکی دیموکراسیمان لەڕێگەی لامەرکەزی و بەشداریکردنی هەموو پێکهاتەکانەوە دامەزراندووە، لەسەر بنەمای ئەمەش، ئامانجی کۆنفرانسەکە هەروەها ڕەتکردنەوەی قسەی ڕقاوی لە نێوان پێکهاتەکاندا و پشتگیریکردن لەپرۆسەی سیاسی و وەک بەردی بناغەی بنیاتنانی سیستەمێکی لامەرکەزی و دیموکراسی.
قەندیل پرێس: تا ئەمڕۆ حکومەتی ئینتقالی سوریا بەرپرسیارە لەو جینۆسایدانەی کە لە دژی دروزەکان و عەلەوییەکان و مەسیحییەکان ئەنجام دەدرێن. چۆن دەتوانرێت مافی پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینییەکان لەژێر حکومەتێکدا دەستەبەر بکرێت کە تێوەگلاوە لە تاوانەکانی دژی ئەو پێکهاتانە؟
حیکمەت حەبیب: لەم بەڵگەنامەیەدا داوای کۆنفرانسێکی نەتەوەیی تۆکمە دەکەین کەهەموو هێزە نیشتمانییەکان کۆبکاتەوە بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی سیاسی بۆ ململانێکانی سوریا.
وەک دەزانن ڕووداوەکانی ئەم دواییەی ساحل و سویدە بووەتە هۆی گیان لەدەستدانی خەڵکی بێ تاوانی مەدەنی کە تاوانبار نین.
کاتێک حکومەت قۆناغی ڕاگوزەری ڕاگەیاند و خۆی وەک نوێنەری گەلی سوریا دەستنیشان کرد، بەرپرسیارێتی هەموو سوریاییەکان وهەموو پێکهاتەکانیان لە ئەستۆ گرت و بەرپرسیارێتی ڕاستەوخۆی لەئەستۆ گرت لەوەی کە لە کەناراوەکان و لە سویدە ڕوویدا، هەرچەندە ڕەنگە ڕاستەوخۆ دەستی هەبووبێت لە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژییەکان لەڕێگەی هەندێک لە دەزگا ئەمنییەکانییەوە.
لەسەر ئەم بنەمایە، نیگەرانی لای شەقامی سوریا، بە هەموو پێکهاتەکانیەوە، سەبارەت بەم حکومەتە هەیە، کە بە دوور لە واقیعی سوریا دەزانن کە خەریکی پیرۆزکردنی حوکمڕانی دیفاکتۆ وناوەندگەرایی و ستەمکارییە، لەسەر ئەم بنەمایە نیگەرانی هەیە کەدرێژدەبێتەوە بۆ دروز و عەلەوی و کورد و سریانی و بۆ ئایینەجیاوازەکان: ئێزیدی و مەسیحی و موسڵمان، ئەوان پێیان وایە حکومەتێک خاوەنی ئەو جۆرە تایبەتمەندیانە ناتوانێت نوێنەری هەموو سورییەکان بێت و دەبێت سەرلەنوێ بە ڕێبازەکەی خۆیدا بچێتەوە بۆدروستکردنی پردی متمانە لەنێوان خۆی و پێکهاتە جیاوازەکانیدا.
ئەوەی بەسەر دروز و عەلەوییەکاندا هات- بەبێ گوێدانە دەستوەردانی حکومەت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە بە جیهانی ڕاگەیاندووە کەنوێنەرایەتی گەلی سوریا دەکات و قۆناغی ئینتقالی بەڕێوەدەبات کەدەبێتە هۆی دەستوورێکی هەمیشەیی و چارەسەری سیاسی.
قەندیل پرێس: ئایا پرسی “دادپەروەری ئینتقالی” بووەتە ئامرازێک بۆ تۆڵەسەندنەوە لە دەستی حکومەتی ئینتقالی سوریادا؟ ئایا لە ژێر هەیکەلی حکومەتی ئێستای دیمەشقدا دەتوانرێت دادپەروەری ئینتقالی بەدەست بهێنرێت و گەرەنتی بکرێت؟
حیکمەت حەبیب: هەروەها ئەم حکومەتە بەرپرسیارێتی تێوەگلانی زۆرێک لە دەزگاکانی لەئەستۆ دەگرێت لەو کۆمەڵکوژیانەی کە ڕوویانداوە. باس لە دەسەڵاتی ئینتقالی بکەین، پرەنسیپی دادپەروەری ئینتقالی لێیەوە سەریهەڵدا بەڵام من پێم وایە ئەم حکومەتە ناتوانێت دادپەروەری ڕاستەقینەی ڕاگوزەر جێبەجێ بکات، بەتایبەتی کە ئەو لیژنە لێکۆڵینەوەیانەی کەپێکیان هێناوە سەبارەت بە کۆمەڵکوژییەکانی کەناراوەکان یان سویدە چارەسەری ڕاستەقینە پێشکەش ناکەن، بەو پێیەی نوێنەرایەتی هەمان دەسەڵات دەکەن، کە بە هاوبەشی لەو کۆمەڵکوژییانە تۆمەتبار دەکرێت.
دادپەروەری ئینتقالی لە ئایندەی سوریادا ناتوانرێت لە لایەن یەکلایەن یان یەک مەزهەبەوە بەڕێوە بچێت، پێویستە شەفافیەت وبەشداری کاریگەرانەی هەموو پێکهاتەکان هەبێت لە داڕشتنیبەیاننامەی دەستووری و لە پێکهێنانی لیژنە سەرهەڵداوەکاندا، جا بۆهەڵبژاردن بێت یان بەدواداچوون، چونکە ئەم لیژنانە لە ئێستادا کەوتوونەتە ژێر گومانەوە،
بۆیە ئەستەمە دەسەڵاتدارانی دیمەشق بتوانن دادپەروەری ڕاگوزەری ڕاستەقینە بەدەست بهێنن.
ئەوان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەسەڵاتی ئەوەیان هەیە لەبەردەم خەڵکدا ئەو کارە بکەن، بەڵام لە واقیعدا ناتوانن بەم ڕێبازە بەردەوامبن، چونکە گەلی سوریا دەیان ساڵە بەدەست ئەو ناوەندگەراییە پاوانخوازە دەناڵێنێت کە بووە هۆی سەرهەڵدانی ململانێکان.
قەندیل پرێس: ئایا هیچ کارێک یان قبوڵکردنێک هەیە لەلایەن حکومەتی ئینتقالی لەسەر پرسی گەڕانەوەی کۆچبەران و ڕاگرتنی گۆڕانکاری دیمۆگرافی لەو ناوچانەی تورکیا داگیری کردووە؟
حیکمەت حەبیب: سەرەڕای سەردانەکانی حکومەت بۆ دەرەوە و بەڵێنەکانی بە وڵاتان وپابەندبوونی بە ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان، ئەوەی بەڵێنی داوە جێبەجێی ناکات، هەروەها ڕێککەوتنیش هەیە کە جێبەجێ نەکراوە، وەک ڕێککەوتنی 10ی ئازاری نێوان ژەنەڕاڵ مەزلوم عەبدی و سەرۆکی قۆناغی ڕاگوزەر، ئەحمەد ئەلشەرع، کە چەند بڕگەیەکی تێدابوو. بەڵام حکومەت بەردەوامە لە بەربەست خستنە سەر میکانیزم و فۆڕمی یەکگرتن و ئاستەنگ لە ڕێگەی جێبەجێکردنیدا دادەنێت، وەک ئەوەی لەشێخ مەقسود ڕوویدا، کە بڕیار بوو سەرەتایەکی ئەرێنی بێت بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان و کۆتاییهێنان بە گۆڕانکاری دیمۆگرافی، بەڵام هێشتا لیژنەی پێویست پێکنەهاتووە، ئاوارەش نەگەڕاونەتەوە گوندەکانیان، بەو پێیەی گۆڕانکاری دیمۆگرافی لە ناوچەکانی عەفرین و ڕاس ئەلعەین و تەل ئەبیاد ڕوویداوە، بەڵام لە واقیعدا هیچ.
حکومەت بانگەشەی ئەوە دەکات کە کوتلەی دەرەوەی یاسا هەن کەکۆنترۆڵی ناکات. بەڵام ئەگەر نەتوانێت کۆنتڕۆڵی ئەو کوتلانە بکات کەبەناوی خۆیەوە قسە دەکەن، چۆن دەتوانێت نوێنەرایەتی گەلی سوریابکات؟ وە چۆن دەتوانێت گەڕانەوەی ئاوارەکان مسۆگەر بکات؟نموونەی خەڵکی عەفرین ڕوونە: لەوێدا کوتلەیەک هەن کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەک تیرۆریست دەستنیشانکراون، تێوەگلاون لە کوشتنی سورییەکان و گۆڕینی دیمۆگرافی و هێرشکردنە سەر موڵک و ماڵی وحکومەت ڕۆڵی شیاوی خۆی لە ڕاگرتنی ئەم گۆڕانکارییە نەگێڕاوە.
هەروەها حکومەت نەیتوانیوە داوای کشانەوەی تورکیا بکات لەوناوچانەی کە ئاڵای تورکیایان لێ هەڵدەگیرێت و زمانی تورکیا بەکاردەهێنرێت، وەک جەرابوڵوس، عەزاز، ئەلباب. هەروەها نەیتوانیوه تەنانەت ئه م بابەته بۆ گفتوگۆ بخاته ڕوو و چارەسەی نیشتمانی ئاڵۆزتر کردووه، که دەبێ له دەستی سوورییهکاندا بێت.
ئەم حکومەتە گرەو لەسەر فاکتەری کات دەکات، بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، دابەزینێکی بەرچاو دەبینین، هێرشی دووبارە و تاوانەکانی دژی خەڵکی مەدەنی، لەوانەش ڕفاندن و جینۆساید لەناوچە جیاجیاکانی سوریا، سەرەڕای قۆناغی سەختی ئینتقالی، هیچ نیازێکی ڕاستەقینە نییە بۆ گواستنەوە بۆ سوریایەکی دیموکراسی وکۆتاییهێنان بە ململانێکان.
کاتێک ڕژێمی پاوانخوازی دیمەشق ڕووخا و حکومەتی ئینتقالی بەسەرکردایەتی ئەحمەد ئەلشەرع پێک هات، سوورییەکان پێیان وابوو کە کۆتاییان بە سەردەمی ستەمکاری و ناوەندگەرایی هێناوە و بەخۆشحاڵییەوە دەرکەوتن، بەڵام حکومەتی ئینتقالی دەسەڵاتی قۆرخکرد، لە یەک کوتلە و ئایدۆلۆژیا و ڕەنگەوە هات و بەیاننامەیەکی دەستوری داڕشت کە نە نوێنەرایەتی هەموو پێکهاتەکانی کۆمەڵگای سوریا دەکات و نە ڕەنگدانەوەی سروشتی ڕاستەقینەی سوریایە. هەرچەندە ماوەی ئینتقالی پێنج ساڵ دانرابوو، بەڵام ئەم ڕاگەیاندنە دەستوورییە واقیعێکی نوێی ستەمکاریی چەسپاندووە.
ئێمە داوا لە دەسەڵاتداران دەکەین کە چاو بەم بەیاننامە دەستوورییەدا بخشێننەوە، چونکە نوێنەرایەتی پێکهاتەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سوریا ناکات، هەروەها نوێنەرایەتی دروزەکان و عەلەوییەکان ودادپەروەری ڕاگوزەری ڕاستەقینە ناکات. بەردەوام بوون لەپەیڕەوکردنی ئەم ڕێبازە، وڵات دەخاتە ناو ململانێیەکی نوێ و تونێلێکی تاریکەوە.
لە ئیدارەی خۆسەردا، مۆدێلی گرێبەستی کۆمەڵایەتی و ئەزموونێکی ئیداریی دە ساڵەمان هەیە، هێزەکانی سوریای دیموکراتیشمان هەیە، کە شەڕی تیرۆریان کرد. ئێمە ئەم مۆدێلەمان پێشکەشی دیمەشق کردوە کە بنەمایەک بۆ چەسپاندنی قۆناغی ئینتقالی و گەیشتن بەچارەسەری کۆتایی، بەڵام دەسەڵاتدارانی ئەوێ پشتگوێیان خست و لە ڕێگەی کۆنفرانسی بەناو نەتەوەییەوە دەستوورێکی یەکلایەنەیان ڕاگەیاند.
لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ئێمە بە بەردەوامی دیالۆگی نیشتمانیمان لە نێوان سوورییەکان وەک چارەسەری سەرەتایی پێشنیار کردووە و هەوڵی زۆریشمان داوە، بەڵام ڕژێمی ناوەندی تا ڕووخانی پەنای بۆتوندوتیژی و ستەمکاری برد.
ستراتیژی داهاتوومان درێژەدان بەدیالۆگ و خەباتی سیاسییە، دوور لە میلیتاریزم و توندوتیژی، چونکە گەلی سوریا باجی قورسی داوە.
ئێمە لە باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا بژاردەی نیشتمانیمان هەیە لەڕێگەی دیالۆگی سوریا و بانگهێشتکردن بۆ هەموو سوریاییەکان بۆ کۆنفرانسێکی تۆکمەی نیشتمانی. ئێمە لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و وڵاتانی عەرەبی و وڵاتانی دراوسێ کاردەکەین بۆ هەموارکردنەوەی جاڕنامەی دەستووری بۆ داننان بە هەموو پێکهاتەکان لە چوارچێوەی دەستوورێکی تەوافوقی کەلەلایەن سورییەکانەوە نووسراوە، نەک لەلایەن هیچ گروپێک یان لایەنێکی دەرەکییەوە.
قەندیل پرێس: دەستووری نوێی سوریا دان بە پێکهاتە نەتەوەییەکان و لامەرکەزییەتدا نانێت. ئەگەر حکومەتی ئینتقالی بەم شێوەیە پێداگری لەسەر بەردەوامیی دۆخی سیاسی، یاسایی و سەربازی بکات، بڕیاری ئیدارەی خۆسەری باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا چی دەبێت؟ ئایا بژاردەی دیکەتان هەیە؟
حیکمەت حەبیب: لە دوای هاتنی ئەم دەسەڵاتە ئینتقالییە، دۆخی پارچەپارچەبوون ودابەشبوون زیاتر بووە، هەروەک لە سویدە و لازقییە دیارە و دڵەڕاوکێیەکی زۆر لە نێو خەڵکی سووریادا هەیە. دەنگۆی پڕۆژە ئابوورییەکان و تاوەرەکان و تونێلەکان تەنیا بانگەشەی میدیاییە، لەکاتێکدا سوریا پێویستی بە ژێرخانی و کارەبا و بەرژەوەندی ڕاستەقینە هەیە.
بژاردەی سەرەکی بەردەم حکومەت، ئەگەر پابەند بێت بە یەکڕیزیی خاک و گەلی سوریا، بریتییە لە چاوخشاندنەوە بە سیاسەتەکانی و بەشداری ڕاستەقینە لە هەموو ئاستەکاندا و داڕشتنی دەستوورێکە کەهەمووان بتوانن بەشداری تێدا بکەن.
فرەچەشنی لە سوریا سەرچاوەی بەهێزییە و تۆمەتبارکردن بەوەی لامەرکەزی دەبێتە هۆی دابەشبوون، دوورە لە واقیع. زۆربەی وڵاتانی جیهان سیستەمی لامەرکەزی بە شێوەی جۆراوجۆر دەگرنەبەر.
داوا لە دەسەڵاتی ئینتقالی و ئەو وڵاتانەی کاریگەرییان لەسەر مەلەفی سوریا هەیە، بەیاننامەی دەستوری دابڕێژنەوە و قۆناغێکی ڕاگوزەری ڕاستەقینە دابمەزرێنن، چونکە هێشتا تیرۆر بوونی هەیە و هەزاران ئەندامی داعش لە باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا هەن، لە ماوەی ١٤ ساڵدا زیاتر لە ١٥ هەزار شەهید و ٢٠ هەزار بریندارمان لە شەڕی دژی تیرۆر پێشکەش کردووە.
