قندیل پرس
✍ سیروان کاجو
منبع: Middle East Forum/ ترجمە اختصاصی قندیل پرس
حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP) در ترکیه، لایحهای موسوم به «قانون تقویت همبستگی ملی و انسجام اجتماعی» را در ۵ آگوست ۲۰۲۶ به پارلمان این کشور ارائه کرد؛ اقدامی که بخشی از یک تلاش دوساله برای خلع سلاح و انحلال حزب کارگران کوردستان (پکک) به شمار میرود.
این لایحه ۱۲ مادهای تقریباً به طور انحصاری بر ابعاد امنیتی و حقوقی روند انحلال تمرکز دارد. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، از آن به عنوان نقطه عطفی در جهت ریشهکن کردن تروریسم در ترکیه تمجید کرد. متحد او، دولت باغچهلی، رهبر حزب راستگرای افراطیِ حرکت ملی (MHP)، آن را به عنوان پیروزی مشترکی برای ترکها و کوردها توصیف کرد.
«نقطه عطفی» برای روند صلح و دموکراتیزه شدن. با این حال، آنکارا همیشه این موضوع را در درجه اول به عنوان یک تلاش برای مبارزه با تروریسم و امنیت ملی چارچوببندی کرده است.
این اختلاف اساسی در انتظارات، توضیح میدهد که چرا چشماندازِ دستیابی به یک راهحل پایدار همچنان محدود است. به نظر میرسد دولت ترکیه به جای رسیدگی به خواستههای سیاسی دیرینه جنبش کوردها، صرفاً بر برچیدن چیزی که آن را یک تهدید امنیتی میداند، تمرکز کرده است.
اینجاست که نقش عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پکک، در مرکز توجه قرار میگیرد. از زمانی که باغچهلی، رهبر MHP، در اواخر سال ۲۰۲۴ از این ابتکار پرده برداشت، یک همسویی سیاسی دور از انتظار بین او، اوجالان و اردوغان شکل گرفته است.
حزب دم (DEM Party) در موقعیتی دشوار و متزلزل قرار گرفته است. این حزب به عنوان یک جریان سیاسی با نمایندگی قابلتوجه در پارلمان، از این ابتکار حمایت کرده است که دلیل عمده آن، نقش اوجالان در این روند است. حزب دم نیز مانند اسلاف خود، بخش زیادی از حمایتش را از حوزههای انتخابیهای به دست میآورد که با جنبش گستردهتر کوردها همسو هستند؛ جایی که اوجالان همچنان تأثیرگذارترین چهره در آن به شمار میرود.
در عین حال، بسیاری در درون این حزب اذعان دارند که بدون برداشته شدن گامهای عملی از سوی دولت ترکیه، نمیتوان به این روند اعتماد کرد. با این حال، تا به امروز بارِ امتیازدهی تقریباً به طور کامل بر دوش طرفِ کورد افتاده است و آنکارا هنوز این امتیازات را با اصلاحات معنادار سیاسی یا قانونی جبران نکرده است.
مسئله اساسی در خودِ بنیانِ دولت ترکیه نهفته است. هیچ روندی بدون بازتعریفِ مفهوم «ملت ترکیه» معنادار نخواهد بود. سیاستمداران کورد، از جمله اعضای حزب دم، استدلال میکنند که اصلاح قانون اساسی برای موفقیت این روند ضروری است. خواسته اصلی آنها یک چارچوب قانون اساسی است که ترکها و کوردها را در جایگاهی برابر قرار دهد و شهروندیِ برابر را تضمین کند. با این وجود، ائتلاف اسلامگرا-ناسیونالیست ترکیه هیچ تمایلی برای بررسی چنین خواستههایی نشان نداده است.
در درون جنبش کوردها درک فزایندهای به وجود آمده است مبنی بر اینکه مبارزه مسلحانه، به ویژه در کشوری مانند ترکیه، دیگر مسیر مناسبی برای تأمین حقوق کوردها نیست. در نتیجه، اجماع گستردهای به نفع انحلال پکک وجود دارد. بحثی که در دیاربکر و سراسر جنوب شرقیِ کوردنشین در جریان است، این است که آیا زمین گذاشتن سلاح با اقدامات واقعی از سوی آنکارا روبرو خواهد شد یا خیر. سوال کلیدی دیگر این است که آیا اوجالان، که از سال ۱۹۹۹ در زندان به سر میبرد، باید تنها نماینده یا مذاکرهکننده جنبش کوردها در این روند باشد؟
به نظر میرسد سرآغاز این روند، تحولات منطقهای باشد که پس از حملات تروریستی ۷ اکتبر ۲۰۲۳ توسط حماس رخ داد؛ زمانی که اسرائیل تمایل خود را برای اقدام یکجانبه در سراسر منطقه جهت محافظت از منافع امنیتیاش نشان داد. ترکیه از همان ابتدا متوجه این تغییر شد و به دنبال خنثی کردن هرگونه خودمختاری کوردها برآمد که میتوانست در نهایت منافع استراتژیک این کشور را تضعیف کند. آنکارا برای تنظیم مجدد رویکرد خود در قبال کوردهای داخل ترکیه و در عین حال برچیدن خودگردانی کوردها در سوریه دست به کار شد. مقامات ترکیه به جذب و تضعیف خودمختاری کوردهای عراق ادامه میدهند و بر اساس گزارشها، اردوغان با رئیسجمهور دونالد ترامپ تماس گرفته تا او را از حمایت از شورش کوردهای ایران منصرف کند.
ترکیه به دلیل فشارهای استراتژیک با مسئله کوردها درگیر است، نه به این دلیل که چشمانداز سیاسی جدیدی را برای حقوق کوردها پذیرفته باشد. هرگونه اقدامی که ممکن است پدیدار شود، احتمالاً تنها توهمی از اصلاحات را ایجاد میکند، در حالی که مسائل اساسی همچنان حلنشده باقی میمانند. بنابراین، انتظار میرود آنکارا رویکرد «صبر و انتظار» را اتخاذ کند و اجازه دهد پویاییهای منطقهای پیش از در نظر گرفتن حتی امتیازات سیاسیِ محدود به کوردها، مسیر خود را طی کنند.
سیروان کاجو روزنامهنگار و پژوهشگر متخصص در سیاست کوردها، شبهنظامیگری اسلامی و امور سوریه است. او نگارش دو فصل از کتابهایی درباره سوریه و کوردها را که توسط انتشارات دانشگاه ایندیانا و انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شدهاند، بر عهده داشته است. نوشتههای او درباره مسائل سوریه و کوردها در فروم خاورمیانه (Middle East Forum)، مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک (Washington Institute for Near East Policy) و سایر اندیشکدهها و نشریات برجسته منتشر شده است. کاجو همچنین نویسنده رمان «چیزی جز دوده» (Nothing But Soot) است که داستان آن در سوریه میگذرد. او دارای مدرک کارشناسی در رشته دولت و سیاست بینالملل از دانشگاه جورج میسون است.
