قندیل پرس
✍ آمبرین زمان
منبع: المانیتور/ ترجمە اختصاصی قندیل پرس
یک سال و پنج ماه و ۱۵ روز پس از آنکه احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه، و مظلوم کوبانی، فرمانده کل نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) به رهبری کوردها، توافقی تاریخی را برای ادغام تمامی نهادهای نظامی و اداری کوردی با دولت مرکزی امضا کردند، کوبانی انحلال نیروهای خود را اعلام کرد و به این ترتیب پایان فصلی آکنده از شکوه و شکست را رقم زد.
صحنههایی که در آن شب اواخر تابستان رقم خورد، میتوانست مستقیماً از نمایشنامه «شاه لیر» شکسپیر بیرون آمده باشد. کوبانی که به تنهایی در برابر حضاری از مقامات سوری و کوردی در دمشق ایستاده بود، ابتدا به زبان عربی و سپس به زبان کوردی «پایان مأموریت نیروهای دموکراتیک سوریه» و «انحلال آنها به عنوان یک نیروی نظامی مستقل» را اعلام کرد.
تام باراک، فرستاده دولت ترامپ در امور سوریه، این اعلامیه را «کاملاً تاریخی» خواند و «رهبری دوراندیشانه» پرزیدنت دونالد ترامپ را دلیل «گذار منظم نیروهای دموکراتیک سوریه به نهادهای دولتی سوریه» دانست. یک سخنگوی حزب حاکم ترکیه نیز گفت که «آستانه مهمی» در جهت «تقویت وحدت سوریه» پشت سر گذاشته شده است.
با این حال، برای تعداد بیشماری از کوردهای سوریه و فراتر از آن که رویای دستیابی به وضعیت فدرال همانند برادران خود در عراق را در سر میپروراندند، این اتفاق به مثابه تسلیم شدن بود. تصاویر کوبانی و همکارانش که در دو سوی مقامات سوری در شکوه سرد و مرمری «کاخ خلق» نشسته بودند، در حالی که الشرع از فاصلهای دور بر روی یک صندلی طلاکاری شده ریاست میکرد، برای بسیاری بیش از حدِ تحمل بود؛ آن هم پس از ۱۴ سال نیمهاستقلالی که زیر چتر نیروهای ویژه آمریکاییِ مستقر در شمال شرق سوریه برای حمایت از مبارزه به رهبری نیروهای دموکراتیک سوریه علیه داعش به دست آمده بود.
بر اساس گزارش رسانههای محلی، طبق مفاد توافقی که روز سهشنبه به دست آمد، الشرع سه فرمان جداگانه را امضا خواهد کرد. یکی از آنها نقش مشاور رئیسجمهور، ظاهراً در امور کوردها، را به کوبانی محول میکند. فرمان دوم الهام احمد، وزیر خارجه دوفاکتو (غیررسمی) اداره خودمختار به رهبری کوردها را به عنوان یکی از اعضای پارلمان سوریه از سهمیه اختصاصیافته به الشرع منصوب میکند. انتظار میرود احمد بخشی از کمیتهای باشد که به امور دیاسپورا (مهاجران و آوارگان خارج از کشور) میپردازد و همچنین در کمیته دیگری برای تدوین قانون اساسی جدید حضور داشته باشد. و در نهایت، دو ساعت در هفته آموزش به زبان کوردی و درباره آن به عنوان یک واحد اختیاری برای مناطق کوردنشین به برنامه درسی دولتی اضافه خواهد شد. علاوه بر این، «یگانهای مدافع زنان» (YPJ) که تماماً زنانه و تحت رهبری کوردهاست، در ظرفیت مبارزه با تروریسم در وزارت کشور ادغام خواهد شد.
این فرمانها مکمل اصلاحات موجود خواهند بود؛ از جمله فرمان ریاستجمهوری در ماه ژانویه که حدود ۲.۵ میلیون کورد سوریه را به عنوان بخشی «اساسی و اصیل» از مردم سوریه به رسمیت میشناسد، به کوردهایی که توسط رژیم بعث «بدون تابعیت» تلقی میشدند حق شهروندی اعطا میکند و هزاران جنگجوی نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) را در چهار تیپ ادغام میکند، ضمن اینکه دستکم ایجاد یک تیپ دیگر برای منطقه محصور اکثراً کوردنشین عفرین در دست بررسی است.
این اقدامات در سوریه بیسابقهاند و بسیار فراتر از آن چیزی هستند که ترکیه، میزبان بزرگترین جمعیت کوردهای جهان، در جریان مذاکرات صلح کنونی با عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب کارگران کوردستان (پکک)، در حال بررسی آن است. این روند به دو دلیل ارتباط تنگاتنگی با مذاکرات بین نیروهای دموکراتیک سوریه و دمشق دارد. اول اینکه ترکیه نفوذ و اهرم فشار قابلتوجهی بر دمشق دارد که به آن اجازه میدهد از حق وتوی مؤثری در مورد محدودیتهای گشایشهای الشرع در قبال کوردها استفاده کند.
دلیل دیگر این است که تاکنون، اوجالان نفوذ بلامنازعی بر کوبانی و رفقایش داشته است، زیرا او و بسیاری دیگر تحت فرماندهی رهبر پکک زمانی که او این حزب را از سوریه اداره میکرد، فعالیت میکردند تا اینکه او در اکتبر ۱۹۹۸ تحت تهدیدهای نظامی ترکیه اخراج شد و متعاقباً در فوریه ۱۹۹۹ توسط نیروهای ترکیه در کنیا دستگیر گردید.
گمان میرود مداخله اوجالان در وادار کردن کوبانی به تسریع روند پایان دادن به نیروهای دموکراتیک سوریه و پذیرش نقش به عنوان مشاور الشرع، نقشی محوری داشته است. مدتهاست که روشن شده برچیده شدن خودمختاری کوردها در سوریه، شرطی ضروری برای پیشبرد مذاکرات در ترکیه با هدف پایان دادن قطعی به درگیری چهار دههای پکک با ارتش ترکیه است.
قانون چارچوبی که نهادهای مختلفی را برای نظارت بر خلع سلاح جنگجویان پکک و عفو قانونی برای افراد واجد شرایط ایجاد میکند، هفته گذشته توسط پارلمان ترکیه تصویب شد. با این حال، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، با نگاهی به واکنشهای ناسیونالیستهای ترک که ممکن است بر شانس انتخاباتی خودش تأثیر بگذارد، فاصله مشخصی را با کل این روند حفظ کرده است. انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه یک پیروزی بزرگ برای او به ارمغان آورده است و به اردوغان اجازه میدهد تا هرگونه امتیاز داده شده به پکک را – که در می ۲۰۲۵ همسو با خواستههای اوجالان انحلال خود را اعلام کرد – توجیه کند. رهبر پکک از چندین دور ناموفق قبلی در سال ۲۰۱۳ آموخته است که بروز مشکلات در شمال شرق سوریه میتواند اردوغان را وادار کند که زیر میز بزند و به عملیات نظامی و سرکوب سیاسی علیه کوردها در هر دو سوی مرز بازگردد.
در هر صورت، الشرع نیازی به مهار شدن چندانی از سوی آنکارا ندارد. الشرع از روزهای رهبری «هیئت تحریر الشام» (گروه جهادی که سالهای طولانی با رژیم اسد جنگید و در نهایت در دسامبر ۲۰۲۴ به پیروزی رسید) به دنبال تمرکز قدرت در دستان خود بوده است. او به این نتیجه رسیده است که نگه داشتن کوبانی در دسترس نزدیک، بدون اعطای هیچ قدرت واقعی به او، بهترین راه برای مهار کردن جاهطلبیهای این رهبر کورد و مردمش است.
مطمئناً، وادار کردن کوبانی به اعلام انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه در حالی که مسیر کوردها به سوی خودمختاری مسدود میشد، آشکارا یک پیروزی برای الشرع نیز بود. توافق ادغام به عنوان طرحی الگو برای دروزی های شورشی کشور جهت صلح با دمشق و همچنین به عنوان خاری در چشم اسرائیل که به دنبال بهرهبرداری از نارضایتیهای اقلیتها برای تضعیف الشرع بوده است، معرفی میشود. حکمت الهجری، یکی از شیوخ برجسته دروزی، همچنان چون خاری در پهلوی الشرع باقی مانده است و روز دوشنبه به حضاری در سویدا گفت که دروزی ها «بخش جداییناپذیری از اسرائیل» هستند. بخش عمدهای از این استان با اکثریت دروزی از زمان فوران خشونتهای فرقهای گسترده در ژوئیه سال گذشته که بیش از ۱۷۰۰ کشته بر جای گذاشت (که بیشتر آنها غیرنظامیان دروزی بودند)، خارج از کنترل دولت باقی مانده است.
با این حال این سؤال برای کوردها باقی میماند: جایگزین چه بود؟ درگیری دوباره با دمشق و ترکیه؟ دولت ترامپ پس از برکناری رژیم اسد قاطعانه از الشرع حمایت کرد و زمانی که نیروهای او در ماه ژانویه استانهای نفتخیز با اکثریت عرب را که تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه بودند تصرف کردند، دست روی دست گذاشت. در ماه آوریل، نیروهای آمریکایی در شمال شرق بهطور کامل عقبنشینی کردند و نیروهای دموکراتیک سوریه را بدون هیچ پوششی رها کردند. روز دوشنبه، ایالات متحده رسماً نام سوریه را از فهرست کشورهای حامی تروریسم حذف کرد.
کوبانی با گزینههای فوریِ اندکی که در اختیار داشت، مجبور به همراهی شد. حضور او در دمشق، ایجاد یک جنبش سیاسی مردمی را در منطقه کوردنشین که جوامع مختلف را متحد کند و بتواند به عنوان یک نیروی متقابل در برابر الشرع ظاهر شود، دشوارتر میسازد. اما این بدان معنا نیست که کوبانی به همراه احمد در پارلمان سوریه و سیپان حمو، فرمانده سابق نیروهای دموکراتیک سوریه که اکنون معاون وزیر دفاع است، نخواهند توانست ائتلافها و شبکههای جدیدی در پایتخت سوریه ایجاد کنند که ممکن است دوام بیشتری داشته باشند.
کوبانی در آخرین مصاحبه خود با المانیتور در ماه می، گفت که احتمالاً مورد استقبال دولت ترکیه قرار خواهد گرفت. این ایده دیگر دور از ذهن به نظر نمیرسد. دولت ترکیه برای اولین بار در تاریخ مدرن این کشور، پس از مذاکره با یک رهبر کورد، قوانینی (هرچند ناقص) را به تصویب رسانده است. مسیر کوبانی هر چه که باشد، ۱۴ سال خودگردانی باعث شده تا ایدههای ناسیونالیستی کوردی به طور محکم در ذهن نسل کاملی از کوردها که هیچ چیز دیگری جز این را تجربه نکردهاند، ریشه بدواند.
دنیا باشول (Dunya Basol)، دانشگاهی متخصص در امور خاورمیانه در شبکه اجتماعی ایکس (X) نوشت: «شورشهای طولانیمدت به مردم میآموزند که بیسروصدا صبر کنند، از رویارویی مستقیم بپرهیزند، شبکههای خود را حفظ کنند و به چشماندازهای چند دههای بیندیشند. درست مانند کاری که هیئت تحریر الشام [تحت امر الشرع] سالها پیش از حمله به دمشق در ادلب انجام داد.» وی افزود: «تاریخ پر از امپراتوریهایی است که شورشها را از نظر نظامی در هم کوبیدند، اما چند نسل بعد فروپاشیدند؛ تنها به این دلیل که آنچه را که پیشتر در ذهن کودکان کاشته شده بود، دستکم گرفتند.»
