قندیل پرس
✍ ست جی. فرانتسمن (SETH J. FRANTZMAN)
منبع: اورشلیم پست/ ترجمە اختصاصی قندیل پرس
کوردهای سوریه نگرانند که تغییرات در این کشور ممکن است آموزش به زبان کوردی را که برای بیش از یک دهه در شرق سوریه رایج بوده است، تضعیف کند.
در همین حال، در عراق، یک مقام دولت اقلیم کوردستان روز دوشنبه نسبت به تغییرات جمعیتی در شهر مورد مناقشه و کوردنشین خانقین در شرق استان دیاله هشدار داد. به گزارش رسانه کوردی روداو، وی این تغییرات را «نقض آشکار قانون اساسی» خواند.
در هر دو کشور، احزاب سیاسی کورد باید به این مسائل بپردازند.
مسئله در سوریه به تغییرات شش ماه گذشته مربوط میشود. در طول جنگ داخلی طولانی در سوریه، مناطق کوردنشین که کوردها آن را روژاوا مینامند، تا حد زیادی از دمشق جدا شده بودند. مقامات محلی آموزش زبان کوردی را در مدارس پایهگذاری کردند. پیش از آن، رژیم اسد زبان کوردی را سرکوب کرده بود. آنچه از سال ۲۰۱۲ شکل گرفت، آزادی بیشتر برای زبان کوردی بود و نسلی از جوانان پرورش یافتند که زبانشان در مدرسه آموزش داده میشد.
اکنون، منطقه شرق سوریه که توسط اداره خودمختار شمال و شرق سوریه (AANES) اداره میشد و نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) از آن دفاع میکردند، قرار است توسط دمشق اداره شود.
توافقی میان نیروهای دموکراتیک سوریه و دولت جدید در این کشور منجر به انحلال SDF شده است. رسانه روداو خاطرنشان کرد که «دانشآموزان، والدین و معلمان کورد روز دوشنبه در منطقه روژاوا در شمال شرق سوریه در اعتراض به تصمیم دولت سوریه مبنی بر پایان دادن به آموزش کامل به زبان کوردی تجمع کردند و استدلال نمودند که این تصمیم خواستههای آنها برای حقوق زبانی را برآورده نمیکند.»
موضوع مورد بحث روشن است. کوردهایی که به زبان کوردی آموزش دیدهاند، ممکن است پیشرفت در سیستم آموزشی را بدون مهارت در زبان عربی دشوار بیابند.
از سوی دیگر، کاهش آموزش به زبان کوردی به عنوان کاهش حقوق کوردها تلقی خواهد شد. این یک بازی حاصلجمع صفر نیست؛ راههای زیادی برای آموزش به هر دو زبان وجود دارد. کوردها در سوریه یک اقلیت هستند و شاید حدود ۱۰ درصد از جمعیت این کشور را تشکیل میدهند. به نظر میرسد آموزش مسئلهای است که تنها منطقه کوردنشین را تحت تأثیر قرار نمیدهد.
اختلاف بر سر اینکه افراد اجازه دارند از منطقه دروزینشین سویدا برای شرکت در امتحانات ملی به کجا سفر کنند نیز بحرانی را در سویدا ایجاد کرده است.
این موضوع سادهای نیست. مردم محلی ممکن است خواهان آموزشی متناسب با شرایط محلی باشند. با این حال، اگر آنها نتوانند از طریق آزمونها و زبان به سطوح ملی راه یابند، چگونه وارد دانشگاههای سوریه یا خارج از کشور خواهند شد؟
آنچه اقلیم کوردستان عراق نشان میدهد این است که میتوان یک سیستم خودمختار با آموزش متناسب برای افراد محلی ایجاد کرد، اما در عین حال از طریق دانشگاهها و ایجاد مسیرهای رشد برای جوانان، به موفقیت دست یافت. در شرق سوریه، این موضوع هنوز در هالهای از ابهام است.
خبرگزاری نورث پرس (North Press) در سوریه خاطرنشان میکند که «فرمان ریاست جمهوری شماره ۱۳ سال ۲۰۲۶ در مورد حقوق فرهنگی و زبانی کوردهای سوریه، در بحبوحه اختلاف بین دولت سوریه و نهادهای آموزشی وابسته به اداره خودمختار در خصوص سازوکار اجرای این حقوق در مدارس، بحث درباره آینده آموزش به زبان کوردی را دوباره باز کرده است.»
این خبرگزاری میافزاید: «در حالی که دولت به سمت آموزش زبان کوردی به عنوان یک درس در برنامه درسی رسمی با دو جلسه در هفته حرکت میکند، طرف کوردی خواستار آن است که آموزش آن گسترش یابد تا به یک زبان آموزشی در کنار زبان عربی تبدیل شود، به ویژه در مناطقی که اکثریت آن کورد هستند.»
از بسیاری جهات، فرمان جدید مهم است. این فرمان قوانین تبعیضآمیز قدیمی دوران اسد را که ریشه در سرشماری سال ۱۹۶۲ داشت، تغییر میدهد.
این گزارش به نقل از سمر حبیب، عضو هیئت علمی مؤسسه عالی تحقیقات جمعیتی، میگوید که وی معتقد است «این فرمان از منظر علوم تربیتی و اجتماعی، نشاندهنده گذار از سیاستهای طرد و عربیسازی اجباری به بستری از به رسمیت شناختن قانونی و نمادگرایی ملی است، اما در عین حال»، به گفته او، «به شکافی بین به رسمیت شناختن نمادین و توانمندسازی آموزشی اشاره میکند.»
در این گزارش آمده است که «حبیب یک مدل آموزشی سهگانه را پیشنهاد میکند که میتواند به تدریج در یک دوره سه تا پنج ساله اجرا شود تا بر محدودیتهای مدل دو جلسه در هفته غلبه کند.
او توضیح میدهد که مسیر اول، آموزش دوزبانه موازی است که از طریق آموزش علوم و مطالعات اجتماعی به زبانهای کوردی و عربی در مناطقی با تراکم بالای جمعیت کورد، از جمله حسکه، قامشلو، عفرین و کوبانی صورت میگیرد.»
در مقابل، این گزارش همچنین به ابراهیم خلیل، نویسنده و زبانشناس کورد مقیم آلمان اشاره میکند: «او میافزاید که تدریس دو کلاس اختیاری در هفته نمیتواند به عنوان یک دستاورد ملی یا گامی درست در جهت حل مسئله کوردها در سوریه در نظر گرفته شود، بلکه به نظر او، این امر نشاندهنده “گامی در مسیر اشتباه در راه ادغام ملی و عربیسازیِ آنچه از کوردها باقی مانده است” میباشد.»
این گزارش همچنین خاطرنشان میکند که «خلیل معتقد است راهحل ملی در به رسمیت شناختن زبان کوردی به عنوان دومین زبان رسمی و افتتاح مدارس ابتدایی رسمی در مناطق کوردنشین است که در آنها آموزش فقط به زبان کوردی صورت میگیرد و روزانه یک درس به زبان عربی اختصاص مییابد.»
نگرانی دیگر در سوریه، مسئله نامهای رسمی شهرها و مناطق است. این اختلاف بیشتر در کوبانی که عینالعرب نیز نامیده شده، مشهود است. کوبانی نام کوردی این شهر است.
نورث پرس مینویسد: «در مناطق عمدتاً کوردنشین، به ویژه در شرق و شمال کشور، موضوع نام مکانها طی دهههای گذشته با درگیری گستردهتری بر سر زبان و هویت گره خورده است. بیشتر این مناطق نامهای دوگانهای پیدا کردند؛ یک نام رسمی عربی که در سوابق دولتی استفاده میشود، و یک نام کوردی دیگر که توسط ساکنان در میان خودشان استفاده میگردد.»
نگرانی این است که نامهای کوردی مناطق در اسناد رسمی همچنان «عربیسازی» شوند. این امر در دوران رژیم ملیگرای عرب اسد، مشابه رژیم صدام حسین در عراق، رایج بود.
در عراق، کوردها همچنان برای حقوق خود مبارزه میکنند.
روداو در این هفته گزارش داد: «یک آهنگر در شهر کوردنشین خانقین در شرق استان دیاله روز دوشنبه به دلیل آنچه خانوادهاش افزودن زبان کوردی به تابلوی مغازهاش میخوانند، دستگیر شد – حادثهای که به تنشها در منطقهای که از قبل با نگرانیهای مربوط به دستکاری جمعیتی مواجه است، دامن زده است.»
به گزارش روداو و به گفته این مقام اقلیم کوردستان: «از استفاده ساکنان کوردزبان خانقین از زبان کوردی در ادارات دولتی جلوگیری میشود» که وی این امر را «یک شاخص خطرناک» خواند. او در ادامه خاطرنشان کرد که «این مسئله کاملاً بر دوش بغداد نیست – ما نیز در آن سهم داریم،» و احزاب کوردی نماینده خانقین در نهادهای فدرال را به دلیل کوتاهی در این زمینه مورد انتقاد قرار داد.
در حالی که کوردها در روژاوا برای حقوق زبانی خود تظاهرات میکنند، در خانقین عراق این مسئله به تغییرات جمعیتی مربوط میشود. مناطق مورد مناقشهای بین دولت اقلیم کوردستان و بغداد وجود دارد، از جمله خانقین و بخشهایی از استانهای دیاله، کرکوک، نینوا و صلاحالدین.
کوردها مدتهاست نگران تلاشهایی برای تغییر بافت جمعیتی در این مناطق بودهاند که اغلب توسط مقامات دولتی با هدف افزایش تعداد اعراب در این مناطق صورت میگیرد.
این تغییر جمعیتی به دوران صدام و تلاشها برای جابجایی دستهجمعی مردم و حتی تجمیع مناطق در قالب روستاهای مختلف در حالی که قبایل بدوی و سایر عشایر را به این مناطق منتقل میکردند تا ارتباط نزدیکتری با بغداد برقرار کنند، بازمیگردد.
روداو میگوید که با وجود آنکه کوردها یک تظاهرات گسترده برنامهریزی شده را در خانقین به تعویق انداختهاند، اما «احکام بازداشتی علیه فعالان، چهرههای سیاسی و جوانانی که قصد شرکت در آن را داشتند» صادر شده است.
