ئایا 31ی ئاب دەستکەوتە یان خیانەت؟ / دوو خوێندنەوە بۆ یەک ڕووداو؛ 31ی ئاب لای پارتی دەستکەوتە و لای یەکێتی خیانەت

​قەندیل پرێس: ڕاپۆرتی شیکاری

​ڕووداوەکانی 31ی ئابی ساڵی 1996 لە شاری هەولێر تا ئێستاش دوای تێپەڕبوونی سێ دەیە وەک یەکێک لە هەستیارترین و پڕمشتومڕترین وێستگەکانی مێژووی هاوچەرخی باشووری کوردستان دەمێنێتەوە. ئەم ڕووداوە کە لە چوارچێوەی شەڕی ناوخۆیی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ڕوویدا نەخشەی دەسەڵات و جوگرافیای سیاسی هەرێمی کوردستانی بە تەواوی گۆڕی. لە هەمان کاتدا بووە هۆی دروستبوونی دوو گێڕانەوەی تەواو دژبەیەک لە گۆڕەپانی سیاسی و میدیایی و کۆمەڵایەتیدا کە تا ئێستاش کاریگەرییەکانی بە قووڵی بەسەر گوتاری سیاسی باشووری کوردستانەوە دیارە.
​بۆ تێگەیشتن لە ڕەهەندە مێژوویی و جیۆپۆلەتیکییەکانی ئەم وێستگە پڕ لە ئاڵۆزییە پێویستە بگەڕێینەوە بۆ قۆناغی دوای ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی 1991. لەو قۆناغەدا گەلی کوردستان توانی لە ڕێگەی ڕاپەڕینێکی جەماوەری و بە هاوکاری هێزی پێشمەرگە دامودەزگاکانی ڕژێمی بەعس لە بەشێکی گەورەی باشووری کوردستان دەربکات. پاش کشانەوەی بەغدا لە بەڕێوەبردنی ئیداری ناوچەکە و سەپاندنی گەمارۆی ئابووری دوولایەنە لەلایەن ڕژێمی عێراق و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە کورد لە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژوویدا مایەوە بۆ خۆبەڕێوەبردن. لەو چوارچێوەیەدا و بە پشتیوانی هاوپەیمانان لە ڕێگەی ناوچەی دژەفڕین لە سەرووی هێڵی 36 یەکەمین هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە مانگی ئایاری ساڵی 1992 ئەنجامدرا. لە ئەنجامی ئەو هەڵبژاردنەدا یەکەمین حکومەت و پەرلەمانی هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای پەنجا بە پەنجا لە نێوان هەردوو هێزی سەرەکیدا دامەزرا.
​ئەزموونی دابەشکردنی دەسەڵات بە شێوازی پەنجا بە پەنجا سەرەڕای ئەوەی لە سەرەتادا دەستپێکێکی ئەرێنی بوو بەڵام لەبەر نەبوونی متمانەی سیاسی قووڵ و نەبوونی دامەزراوەی نیشتمانی سەربەخۆ نەیتوانی درێژە بە سەقامگیری بدات. ململانێ لەسەر داهاتی خاڵە گومرگییەکان بەتایبەتی دەروازەی ئیبراهیم خەلیل لە زاخۆ و چۆنیەتی دابەشکردنی پۆست و دەسەڵاتە ئیدارییەکان بووە هۆی دروستبوونی تەنگژەی گەورە. ئەم گرژییانە لە مانگی ئایاری ساڵی 1994 تەقینەوە و شەڕی ناوخۆ کە بە شەڕی براکوژی ناسراوە سەریهەڵدا. ئەو شەڕە بە خێرایی لە ناوچەی قەڵادزێ و ڕانیەوە پەڕییەوە بۆ سەرجەم شار و شارۆچکەکانی دیکەی باشووری کوردستان. شاری هەولێریش وەک پایتەختی سیاسی هەرێم کەوتە ناو چەقی ئەو ململانێ سەربازییە خوێناوییەوە.
​لە قۆناغی شەڕی ناوخۆدا هەردوو لایەنی شەڕکەر بۆ شکاندنی باڵادەستی یەکتر و بەهێزکردنی سەنگەری سەربازی خۆیان دەستیان کرد بە ڕاکێشانی هێز و دەوڵەتانی ئیقلیمی دراوسێ بۆ ناو هاوکێشە ناوخۆییەکان. دەوڵەتانی ئێران و تورکیا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ دەستیان لە ململانێکان وەردا. بەم شێوەیە گۆڕەپانی باشووری کوردستان بووە ناوەندێکی کراوە بۆ جەنگی بەوەکالەت و یەکلاکردنەوەی هەژموونی ناوچەیی لەسەر حیسابی ژێرخانی ئابووری و سەقامگیری کۆمەڵایەتی و یەکڕیزی نەتەوەیی. سنوورەکان و دەروازە بازرگانییەکان کرانە کارتێکی بەهێزی سەربازی و دارایی بۆ لاوازکردنی لایەنی بەرامبەر.
​لە هاوینی ساڵی 1996 دا دۆخەکە گەیشتە قۆناغێکی یەکجار چارەنووسساز و هەستیار. یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە هەماهەنگی لەگەڵ کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕێگەی دا بە سوپای پاسداران بە چەکی قورسەوە بێنە ناو قوڵایی خاکی باشووری کوردستان. ئەم هەنگاوە لە سەرەتادا بە بیانووی لێدانی بنکەکانی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران لە کۆیە ئەنجامدرا. لە ڕاستیدا لە ڕووی سەربازییەوە هاوسەنگی هێزی بە قازانجی یەکێتی گۆڕی و هێزەکانی ئێران و یەکێتی گەیشتنە نزیک بارەگاکانی سەرکردایەتی پارتی لە سەلاحەدین و دەوروبەری. بە جۆرێک کە پارتی لە ڕووی جوگرافی و سەربازییەوە کەوتە ناو گەمارۆیەکی توند و سەرکردایەتی ئەو حزبە گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە مەترسی لەناوچوونی یەکجارەکییان لەسەرە.
​لە بەرامبەر ئەم پێشهاتە مەترسیدارەدا سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی مەسعود بارزانی بڕیارێکی مێژوویی پڕ لە مشتومڕی دا. ئەو بڕیارە بریتی بوو لە پەنابردن بۆ بەغدا و داواکردنی هاوکاری سەربازی لە حکومەتی سەدام حسێن بە مەبەستی دەرکردنی هێزەکانی یەکێتی لە شاری هەولێر و هاوسەنگکردنەوەی هێز بەرامبەر ئێران. نامەیەکی فەرمی لە سەرکردایەتی پارتییەوە ئاراستەی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق کرا. بۆ ڕژێمی بەعسیش کە لە دوای ڕاپەڕینی ساڵی 1991 و شکستەکەی کوێت دەسەڵاتی بەسەر باکووردا نەمابوو ئەم داواکارییە باشترین هەل بوو بۆ گەڕاندنەوەی هێزەکانی بۆ ناو پایتەختی هەرێم. هاوکات دەرفەتێک بوو بۆ شکاندنی گەمارۆی سیاسی و نیشاندانی باڵادەستی سەربازی خۆی بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.
​لە بەیانی زووی ڕۆژی 31ی ئابی ساڵی 1996 لەشکرکێشییەکی بەرفراوان بە بەشداری فەیلەقی 1 و فەیلەقی 2ی گاردی کۆماری عێراق بە هەماهەنگی لەگەڵ هێزەکانی پارتی دەستی پێکرد. زیاتر لە سێسەد تانک و ز زرێپۆش و سەدان تۆپی قورس لە چەندین قۆڵەوە بەرەو ناو جەرگەی هەولێر پێشڕەوییان کرد. هێزەکانی یەکێتی لە ناو شار بە فەرماندەیی کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی بەرگرییان کرد. بەڵام لە بەرامبەر هێزی ئاگرینی سوپای عێراق و هێزەکانی پێشمەرگەی پارتی نەیانتوانی شارەکە بپارێزن. لە ئەنجامدا ناچار بوون بەرەو کۆیە و سلێمانی بکشێنەوە و لە ماوەیەکی کەمدا هەولێر کەوتە ژێر کۆنترۆڵی پارتی و سوپای بەعس.
​لەگەڵ کۆنترۆڵکردنی هەولێردا ڕووداوی زۆر خوێناوی و قوربانی گەورە لە نێو هاووڵاتیان و کادیرانی سیاسی و هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقیدا کەوتنەوە. یەکێک لە گەورەترین گورزەکان بەر ئەندامانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کەوت بەتایبەت بارەگاکانی کۆنگرەی نیشتمانیی عێراقی بە سەرۆکایەتی ئەحمەد چەلەبی و بزوتنەوەی ویفاقی نیشتمانی بە سەرۆکایەتی ئەیاد عەلاوی لە هەولێر. دەزگا هەواڵگرییەکانی بەعس بە تایبەت ئیستخبارات و موخابەرات دەستبەجێ کەوتنە ڕەشبگیری و لەسێدارەدانی مەیدانی لە ناو شاردا. لەو پڕۆسەیەدا سەدان کەس لە ئەندامانی ئۆپۆزسیۆن و کادیر و پێشمەرگەکانی یەکێتی و خەڵکی مەدەنی شەهید کران یان ڕاپێچی زیندانەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق کران کە تا ئێستاش چارەنووسی بەشێکیان بە نادیاری ماوەتەوە. بارەگای پەرلەمانی کوردستان و دامەزراوە فەرمییەکان بۆ ماوەیەک ئاڵای عێراقیان لەسەر هەڵکرا.
​پاش کەوتنی هەولێر هێزەکانی پارتی بەردەوام بوون لە پێشڕەوی بەرەو کۆیە و ڕانیە و سلێمانی و زۆربەی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتییان کۆنترۆڵ کرد. ئەم باڵادەستییە سەربازییە وایکرد یەکێتی بکشێتەوە بۆ سەر سنوورەکانی ئێران. بەڵام لە مانگی تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا هێزەکانی یەکێتی بە پشتیوانی چڕی تۆپخانە و هێزەکانی سوپای پاسدارانی ئێران هێرشێکی پێچەوانەیان دەستپێکردەوە. لەو هێرشەدا توانییان سلێمانی و بەشێکی گەورە لە ناوچەکانی پێشوویان بگرنەوە و لە هێڵی دێگەڵە شەڕەکە وەستا. بەم شێوەیە قەوارەی هەرێمی کوردستان بە فەرمی دابەش بوو بۆ دوو ئیدارەی جیاواز لە هەولێر و سلێمانی و دیاردەی دووئیدارەیی بە تەواوی چەسپا.
​ڕوانگەی لایەنگرانی دەستکەوت کە گوزارشت لە دیدگای پارتی دیموکراتی کوردستان دەکات لەسەر ئەو بنەمایە داڕێژراوە کە 31ی ئاب وەڵامێکی ناچاری بەڵام پێویست بوو بۆ پاراستنی هاوسەنگی هێز و بەرگریکردن لە مانەوەی قەوارەی هەرێم لە بەرامبەر هەژموونی ئێراندا. لە ڕوانگەی ئەوانەوە ئەگەر ئەو بڕیارە نەدرابایە پارتی لەناو دەچوو و کوردستان بە تەواوی دەکەوتە ژێر دەستی هێزەکانی سەر بە ئێران. پارتی باس لەوە دەکات کە سوپای عێراق دوای کۆتاییهاتنی ئۆپۆراسیۆنەکە هەولێری جێهێشتووە و شارەکە لە دەستی هێزی کوردیدا ماوەتەوە. هەروەها جەخت دەکەنەوە کە ئەو ڕووداوە سەقامگیری بۆ هەولێر هێنا و کۆتایی بە نائارامی و ململانێی چەکداری و گرووپە تاڵانچییەکان هێنا. هاوکات دەرگای بۆ ئاوەدانی و دیپلۆماسی و گەشەسەندنی ئابووری پایتەخت کردەوە کە دواتر بووە پێگەیەکی بەهێز بۆ کۆبوونەوەی نێودەوڵەتی و دیپلۆماسی لە ناوچەکەدا.
​لە بەرامبەردا ڕوانگەی لایەنگرانی خیانەت کە نوێنەرایەتی دیدگای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و بەشێکی زۆر لە هێزە سیاسییەکان و ڕۆشنبیران و ڕەخنەگران دەکات ئەم ڕووداوە وەک گەورەترین پاشەکشەی ئەخلاقی و نیشتمانی پێناسە دەکات. لە ڕوانگەی ئەوانەوە هێنانی سوپای دەوڵەتێک کە چەند ساڵ پێشتر تاوانەکانی ئەنفال و کیمیابارانی هەڵەبجە و جینۆسایدی بارزانییەکانی ئەنجامدابوو بۆ ناو پایتەختی هەرێم بە هیچ پاساوێک ڕەوا ناکرێت. ئەم لایەنە جەخت دەکاتەوە کە ڕووداوەکە بووە هۆی شەهیدبوون و بێسەروشوێنبوونی سەدان پێشمەرگە و تێکدانی یەکڕیزی نیشتمانی. هەروەها قووڵکردنەوەی برینی شەڕی ناوخۆ و لەکەدارکردنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا لێکەوتەوە و تا ئێستاش لێکەوتە نەرێنییەکانی دووئیدارەیی و دابەشبوونی هەواڵگری و سەربازی بەسەر دامەزراوەکانەوە ماوە.
​لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ئەمریکا بە سەرۆکایەتی بیل کلینتۆن بە توندی کاردانەوەی نیشاندا و لە ئۆپۆراسیۆنێکدا بە ناوی لێدانی بیابان دەیان مووشەکی کرۆز ئاراستەی بنکەکانی بەعس لە باشووری عێراق کرد. هەروەها ناوچەی دژەفڕینی لە باشووری عێراق فراوانتر کرد. دەزگای هەواڵگری ئەمریکاش کە بنکەی سەرەکی خۆی لە هەولێر لەدەستدابوو ناچار بوو هەڵمەتێکی فریاگوزاری گەورە بەڕێوەببات. لەو پڕۆسەیەدا زیاتر لە شەش هەزار کەس لە هاوکارانی ئۆپۆزسیۆن و کارمەندانی ڕێکخراوە بیانییەکان لە ڕێگەی تورکیاوە بۆ دوورگەی گوام و دواتر بۆ ئەمریکا گوازرانەوە کە لە مێژوودا بە ئۆپۆراسیۆنی گوام ناسراوە.
ئەمریکا و هاوپەیمانان گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە درێژەکێشانی ئەم جەنگە نێوخۆییە تەواوی ستراتیژی ڕۆژئاوا لە ناوچەکەدا دەخاتە مەترسییەوە.
​ململانێ سەربازییەکان بە شێوازی پچڕپچڕ بەردەوام بوون تا لە ساڵی 1998 بە نێوەندگیری حکومەتی ئەمریکا و سەرپەرشتی مادلین ئۆڵبرایتی وەزیری دەرەوە هەردوو سەرکردە، مەسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی لە واشنتۆن کۆبوونەوە. لەو کۆبوونەوەیەدا ڕێککەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن واژۆ کرا و کۆتایی بە شەڕی چەکداری نێوانیان هێنرا. ئەو ڕێککەوتنە ڕێگەی خۆشکرد بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتەکان بە شێوەیەکی ئاشتیانە و دواتر لە ساڵی 2003 دا زەمینەی ڕەخساند بۆ بەشداریکردنی هاوبەشی کورد لە پرۆسەی ڕووخانی ڕژێمی سەدام و داڕشتنەوەی دەستووری نوێی عێراق.
​لە ڕوانگەی زانستی مێژوو و شیکاری بێلایەنانەوە ڕووداوی 31ی ئاب دەرەنجامی شکستێکی گەورە بوو لە بەڕێوەبردنی ململانێ ناوخۆییەکان کاتێک بەرژەوەندی حزبی و مانەوە خرایە پێش پرەنسیپە باڵاکانی نەتەوەیی. لە ئەدەبیاتی سیاسی باشووری کوردستاندا چەمکەکانی وەکو دەستکەوت یان خیانەت بە پێی بەرژەوەندی و لایەنگری حزبی پێناسە دەکرێن نەک بە پێوەرێکی هاوبەشی نیشتمانی. ئەزموونی ڕابردوو دەریخستووە کاتێک لایەنە کوردییەکان پەنایان بۆ ئێران تورکیا یان بەغدا بردووە دۆزی نەتەوەیی بە گشتی زیانی گەورەی بەرکەوتووە. ڕووداوەکانی 31ی ئاب و هەروەها ڕووداوەکانی 16ی ئۆکتۆبەری 2017 دەیسەلمێنن کە مێژووی پەنابردن بۆ هێزی دەرەکی لە ململانێی ناوخۆیدا هەمیشە بووەتە هۆی دروستبوونی کارەساتی گەورە. گرنگترین وانە ئەوەیە کە پاراستنی قەوارەی هەرێم و ئاسایشی نەتەوەیی تەنها لە ڕێگەی دامەزراوەسازی دادپەروەری کۆمەڵایەتی سەروەری یاسا و یەکڕیزی ڕاستەقینەوە بەدەستدێت نەک لە ڕێگەی پشتبەستن بە دەوڵەتانی هەرێمایەتی.