قەندیل پرێس
ستراتیژیی مانەوە لە نێوان بەرداشی تاران و واشنتۆندا؛ ئایا کابینەکەی زەیدی دەبێتە پیاوی دەوڵەت یان پیاوی جەمسەرەکان؟
قهندیل پرێس – وتووێژ
دوای وەرگرتنی متمانەی پەرلەمان، حکومەتی نوێی عێراق بە سەرۆکایەتی عەلی زەیدی ڕووبهڕووی کۆمەڵێک دۆسێی تەقێنەر و ئاڵۆز دەبێتەوە کە ساڵانێکە جومگە جیاوازەکانی وڵاتیان ئیفلیج کردووە. ئەم کابینەیە لە تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە لە نێوان سەپاندنی دەسەڵاتی یاسا و ڕووبەڕووبوونەوەی هەژموونی گرووپە چەکدارەکان لە لایەک، و چارەسەرکردنی کێشە کەڵەکبووەکانی نێوان هەولێر و بەغداد لە لایەکی ترەوە. لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە، پاراستنی هاوسەنگییەکی هۆشیارانە لە نێوان بەرژەوەندییە دژبەیەکەکانی تاران و واشنتۆن لە ناوخۆی عێراقدا، گەورەترین تەحەدیی بەردەم مانەوەی ئەم حکومەتەیە.
ئەسیل نوجهیفی ، پارێزگاری پیشووی نهینهوا و سهركردهی دیاری سوننه لهوتووێژێكی تایبهتدا لهگهڵ قهندیل پرێس شیکارییەکی ورد و هەمەلایەنە بۆ ئەم دۆسیە هەستیارانە دەکات و نەخشەڕێگای دەربازبوونی عێراق لەم قەیرانانە دەخاتە ڕوو.
ململانێی تاران و واشنتۆن؛ پیرۆزبایی پرۆتۆکۆڵی یان تەڵەی سیاسی؟
قهندیل پرێس: بهڕێز نوجەیفی، با لەو پیرۆزباییە هاوکاتانەوە دەست پێ بکەین کە تاران و واشنتۆن ئاراستەی کابینەکەی زەیدییان کرد. ئایا ئەمە نیشانەی ڕەزامەندییە، یان تەڵەیەکە بۆ پەلکێشکردنی حکومەت بۆ ناو ململانێی جەمسەرەکان؟ پێت وایە ئەم کابینەیە دەتوانێت هاوسەنگییەک بپارێزێت کە پێشتر مەحاڵ بووە، یان دواجار دەبێتە پیاوی یەکێک لە جەمسەرەکان؟
ئەسیل نوجەیفی: ئەم پیرۆزباییانە پەیامی ئاگادارکردنەوەن نەک تەنها پڕۆتۆکۆڵ. تاران و واشنتۆن هەردووکیان ستراتیژیی ماندووکردن پەیڕەو دەکەن. ئەمریکا دەیەوێت بزانێت ئایا ئەم کابینەیە دەتوانێت عێراق وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ نیشان بدات یان نا؟ لە بەرامبەریشدا تاران دەیەوێت دڵنیابێتەوە کە عێراق وەک ڕەسەدی ستراتیژی بۆ بازدان بەسەر سزاکاندا دەمێنێتەوە.
تەحەدیی گەورەی کابینەی زەیدی ئەوەیە کە چۆن لە ناو ئەم جەنگە ساردەدا خۆی دەپارێزێت. ئەگەر حکومەت بەلای تاراندا بشکێتەوە، ئەوا سیستەمی بانکی و ئابووریی عێراق کە لە ژێر ڕکێفی دۆلاری ئەمریکیدایە، دادەمرکێتەوە. ئەگەریش بە تەواوی بچێتە بەرەی واشنتۆن، ئەوا گروپە چەکدارەکان لە ناوخۆدا متمانەی سیاسی و ئەمنی لێ زەوت دەکەن. هاوسەنگیی هێز لێرەدا پێویستی بە بێلایەنییەکی سڵب هەیە، واتە حکومەت دەبێت بیسەلمێنێت کە بڕیار لە بەغدادە نەک پایتەختەکانی تر. ئەگەر زەیدی ببێتە پیاوی یەکێک لە جەمسەرەکان، ئەوا نیوەکەی تری عێراق و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی لەدەست دەدات. تاقیکردنەوەکە لێرەدایە: ئایا ئەم کابینەیە دەوێرێت بەرژەوەندیی نیشتمانیی عێراق بخاتە سەرووی ئارەزووی تاران و واشنتۆن؟
دەسەڵاتی چەک و سەروەریی دەوڵەت؛ تاقیکردنەوەی پێگەی بڕیاردان لە بەغداد
قهندیل پرێس: هەژموونی ئێران بهسهر حكومهتی عێراق نكۆڵی ناكرێت بهتایبهت لە ڕێگەی گرووپە چەکدارەکان و حەشدی شەعبییەوە فشارێکی زۆر دەخەنە سەر بڕیارەکانی حکومەت. ئایا کابینەکەی زەیدی دەتوانێت دەسەڵاتی دەوڵەت بسەپێنێت لە کاتێکدا حەشد خۆی بە پارێزەری سیستەم دەزانێت؟ تا چەند مەترسی ئەوە هەیە ئەم کابینەیە تەنها ببێتە پەردەیەک بۆ داپۆشینی ئەجێندای گرووپە وەکالەتییەکان؟
ئەسیل نوجەیفی: ئەمە سەختترین تەحەدیی ئەمنی و سیاسییە. گرووپە چەکدارەکان نەک هەر هێزێکی سەربازین، بەڵکو ئێستا خاوەن هەژموونی ئابووری و سیاسین لە ناو جومگەکانی حکومەتدا. هاوسەنگیی هێز لێرەدا تەنها بەوە دەبێت کە دەسەڵاتی بڕیاردان لە دەستی گروپە وەکالەتییەکان دەربهێنرێت و بگەڕێتەوە بۆ ناو دامەزراوە فەرمییەکان. ئێران عێراق وەک سییەک دەبینێت، بۆیە فشاری زۆر دەخاتە سەر حکومەت تاوەکو لە بەرژەوەندیی ئەوان کار بکات.
تەحەدییەکە ئەوەیە: ئایا ئەم کابینەیە دەتوانێت بڵێت نا بەو داواکارییانەی کە عێراق دەخەنە ناو گەمارۆی نێودەوڵەتی؟ ئەگەر کابینەی نوێ نەتوانێت بڕیاری جەنگ و ئاشتی تەنها لە دەستی دەوڵەتدا قەتیس بکات، ئەوا واشنتۆن عێراق وەک دەوڵەتێکی پاشکۆ دەبینێت و سزای قورسی دارایی دەخاتە سەر. زەیدی پێویستی بە پشتگیریی مەرجەعییەت و تەیاری سەدر و هێزە نیشتمانییەکانە بۆ ئەوەی پارسەنگێکی سیاسی بەرامبەر گرووپە توندڕەوەکان دروست بکات. بێ ئەمە، حکومەت تەنها دەبێتە پۆشەرێک بۆ ئەجێندای دەرەکی، کە ئەمەش سەرەتای کۆتایی متمانەی نێودەوڵەتییە بە بەغداد.
کێشەکانی هەولێر و بەغداد؛ لە عەقڵییەتی سزادانی سیاسییەوە بۆ هاوبەشیی نیشتمانی
قهندیل پرێس: بێینە سەر دۆسێی هەرێمی کوردستان و نەوت. هەناردەکردن دەستی پێکردووەتەوە، بەڵام کێشەی بودجە و مووچە و ماددەی ١٤٠ وەک خۆیان ماون. بۆچی حکومەت هێشتا بە عەقڵییەتی کاتکوشتن مامەڵە لەگەڵ هەولێر دەکات؟ ئایا کابینەکەی زەیدی دەتوانێت ئەم گرێکوێرەیە بکاتەوە بێ ئەوەی لایەنە توندڕەوەکان لێی هەڵگەڕێنەوە؟
ئەسیل نوجەیفی: دەستپێکردنەوەی نەوت هەنگاوێکی تەکنیکی و ئابووری بوو بۆ ڕێگریکردن لە هەرەس، بەڵام کێشە سیاسییەکان قووڵترن. هۆکاری ئەوەی کێشەکان وەک خۆیان ماون ئەوەیە کە عەقڵییەتی سزادانی سیاسی لە بەغداد هێشتا بەهێزە. هەندێک لایەنی سیاسی، نەوت و بودجە وەک کارتێکی فشار دژی هەرێمی کوردستان بەکاردەهێنن تا هەرێم لاواز بکەن.
ئەمە سیاسەتێکی کوشندەیە، چونکە ئیفلیجکردنی هەرێم واتە ئیفلیجکردنی ئابووریی عێراق. کابینەکەی زەیدی دەبێت تێبگات کە هەرێمی کوردستان هاوبەشە نەک پاشکۆ. پێویستە ڕێککەوتنێکی دەستووریی کۆنکرێتی واژۆ بکات کە چیتر مووچە و قووتی خەڵک نەکرێتە قوربانیی ململانێ سیاسییەکان. هەرێم دەروازەی عێراقە بۆ جیهان و تورکیا، ئەگەر زەیدی بیەوێت بە هەمان نەفەسی حکومەتەکانی پێشوو مراوەرە بکات، ئەوا تەنها کات دەکوژێت و متمانەی پێکهاتەکان بە تەواوی لەناو دەبات. چارەسەر لای هەولێرە و دەبێت بەغداد ڕابهێنرێت کە مافی هەرێم بەشێکە لە سەروەریی نیشتمانی نەک خێر و سەدەقە.
ناوچە جێناکۆکەکان؛ فاتیڵەی تەقینەوەی نوێ یان ناوچەی پێکەوەژیان؟
قهندیل پرێس: وەک پارێزگاری پێشووی نەینەوا، چۆن دەڕوانیتە مەترسییەکانی سەر ناوچە جێناکۆکەکان؟ ئایا لە سایەی ئەم حکومەتەدا، ئومێدێک هەیە بۆ چارەسەری یاسایی و جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠، یان ئەم ناوچانە هەر وەک گرێکوێرەیەکی سیاسی دەمێننەوە؟
ئەسیل نوجەیفی: ناوچە جێناکۆکەکان و ماددەی ١٤٠ برینێکی کراوەی دەستوورین کە هەمیشە وەک کارتێکی سیاسی بەکارهێنراون. مەترسییەکە لێرەدایە: هەندێک لایەنی توندڕەو لە بەغداد و ناوخۆی پارێزگا سوننهنیشینهكان لهناوهڕاستی عێراق، ترس لە نێوان پێکهاتەکاندا بە تایبەت سوننە و کورد بڵاو دەکەنەوە بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لە هەر چارەسەرێکی دەستووری. ئەوان دەیانەوێت ئەم ناوچانە لە دۆخی ناسەقامگیریدا بمێننەوە تا هەژموونی گرووپە چەکدارەکان بەردەوام بێت.
کابینەکەی زەیدی ئەگەر بیەوێت پیاوی دەوڵەت بێت، دەبێت بوێریی ئەوەی هەبێت ماددەی ١٤٠ لە چوارچێوەیەکی یاسایی و بێلایەنانەدا زیندوو بکاتەوە. سەقامگیریی عێراق بەبێ چارەسەری ناوچە جێناکۆکەکان بەدی نایەت. هەر پشتگوێخستنێکی ئەم دۆسێیە، واتە هێشتنەوەی فاتیڵەی تەقینەوەیەکی نوێ کە لە هەر کاتێکدا بێت سەرهەڵدەداتەوە. پێویستە ئەم ناوچانە لە ململانێی گروپەکان بپارێزرێن و بکرێنە ناوچەی پێکەوەژیان و وەبەرهێنان، نەک ناوچەی ململانێ و گۆڕینی دیمۆگرافی.
داهاتووی عەلی زەیدی؛ مێژووی سەربەخۆیی یان شانۆگەریی دەرەکی؟
قهندیل پرێس: وەک دوا وتە، پێت وایە عەلی زەیدی و کابینەکەی لە کۆتاییدا بە کام ئاراستەدا دەشکێنەوە؟ ئایا دەبنە پیاوی عێراق یان پیاوی یەکێک لە جەمسەرەکان؟
ئەسیل نوجەیفی: ئەگەر زەیدی بیەوێت وەک سەرۆک وەزیرانێک بمێنێتەوە کە مێژوو بە باشی باسی بکات، دەبێت تەنها پیاوی عێراق بێت. عێراق بەرگەی لایەنگریی ڕەها ناگرێت. ئەگەر بەلای ئێراندا بشکێتەوە، ئەمریکا و جیهان ئابوورییەکەی تێکدەشکێنن، ئەگەر بەلای ئەمریکاشدا بشکێتەوە، تاران لە ناوخۆدا حکومەتەکەی هەڵدەوەشێنێتەوە.
هاوسەنگیی هێز تاقیکردنەوەیەکی سەختە و کلیلی ڕزگاری لای زەیدی، ڕێککەوتنێکی ڕاستگۆیانەیە لەگەڵ هەرێمی کوردستان و پاراستنی بێلایەنییەکی کارا. تەنها بەمە دەتوانێت هاوسەنگیی هێز بپارێزێت. باوەڕم وایە چەند مانگی داهاتوو دەریدەخەن کە ئایا ئەم کابینەیە خاوەن ئیرادەی خۆیەتی، یان تەنها کارەکتەرێکە لە ناو شانۆگەرییەکدا کە دەرهێنەرەکەی لە دەرەوەی سنوورەکانە.
