قەندیل پرێس
قهندیل پرێس- ڕاپۆرتی بهدواداچوون و شیكاری
لهسایهی دهستبهكاربوونی كابینهی نوێی حكومهتی عێراق بهسهرۆكایهتی عهلی زهیدی وڵاتهكه كهوتووهته نێو قۆناغێكی ههستیار و پڕ لهتهحهدی كهتێیدا پرسی سهروهری نیشتمانی و ململانێی ههرێمایهتی و نێودهوڵهتی بوونهته تهوهری سهرهكی لێكدانهوه سیاسییهكان.
لەم نێوەندەدا ( ئەسیل نوجهیفی ) پارێزگاری پێشووی نەینەوا لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ قەندیل پرێس ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم کابینەیە ناتوانێت بە یەک دەست دوو شووتی هەڵگرێت و دەبێت یان بەرژەوەندی نیشتمانی بخاتە سەرووی هەموو شتێک یان خۆی ڕادەستی ململانێی جەمسەرەکان بکات. تێڕوانینی گشتی و دۆخی مەیدانی وڵاتەکە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئاڵۆزییەکانی عێراق زۆر لەوە قووڵترن کە تەنها لە چوارچێوەی لێدوانی سیاسی کورت بکرێنەوە، بەڵکو پەیوەستن بە کێشە کەڵەکەبووەکانی نێوان هەولێر و بەغدا و ئەو جەنگە ساردەی کە لە نێوان واشنتۆن و تاراندا لەسەر خاکی عێراق بەڕێوە دەچێت.
پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمی کوردستان لە ئێستادا بە قۆناغێکی چەقبوستووی مێژووییدا تێپەڕ دەبێت. هەرچەندە لە ڕووی تەکنیکییەوە هەنگاوی وەک دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێم یاخود گفتوگۆ لەسەر شایستە داراییەکان دەبینرێت، بەڵام بنەڕەتی کێشەکان کە پەیوەستن بە نەبوونی متمانەی سیاسی هێشتا وەک خۆیان ماونەتەوە. پرسی بودجە و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، جێبەجێ نەکردنی ماددەی ١٤٠ی دەستوور سەبارەت بە ناوچە جێناکۆکەکان، و هەموارنەکردەوەی یاسا سەرەکییەکانی وەک یاسای نەوت و غاز، بوونەتە هۆی ئەوەی کە پایتەختی هەرێم و بەغدا هەمیشە لە ناو بازنەیەکی داخراوی قەیرانەکاندا بمێننەوە.
چاودێرانی سیاسی پێیان وایە کە بەشێک لە هێزە سیاسییەکانی بەغدا هێشتا بە عەقڵییەتی هێز و سزادانی ئابووری مامەڵە لەگەڵ هەرێم دەکەن بە ئامانجی لاوازکردنی پێگەی دەستووری و سیاسی کورد، ئەمەش وایکردووە کە هەر ڕێککەوتنێکی کاتیش تەنها بۆ کات کوشتن بێت نەک بۆ چارەسەری ڕیشەیی.
لە لایەکی دیکەوە دۆخی ناوچەکە و ململانێی توندوتیژی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران کاریگەری ڕاستەوخۆ و مەترسیداری لەسەر قەوارەی سیاسی هەرێمی کوردستان دروست کردووە. عێراق بە گشتی و هەرێم بە تایبەتی بوونەتە گۆڕەپانی سەرەکی یەکلاکردنەوەی حساباتە ستراتیژییەکانی ئەم دوو جەمەسەرە. لێرەدا چاودێران ئاماژە بەوە دەکەن کە تێوەگلانی هەرێمی کوردستان لەم شەڕە ناڕاستەوخۆیەدا بەهۆی پێگە جیۆپۆلیتیکییە هەستیارەکەیەوەیە، بە شێوەیەک کە واشنتۆن هەرێم وەک هاوپەیمانێکی جێ متمانە و بنکەیەکی گرنگ بۆ پاراستنی هاوسەنگی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبینێت، لە کاتێکدا تاران و گروپە وەکالەتییەکانی لە ناوخۆی عێراقدا سەیری پێگەی هەرێم دەکەن وەک سەرچاوەی هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان. ئەم تێڕوانینە دژبەیەکە وایکردووە کە هەرێمی کوردستان لە زۆر قۆناغدا ڕووبەڕووی هێرشی موشەکی و درۆنی ڕاستەوخۆ یان فشاری توندی ئابووری و سیاسی ببێتەوە.
ئەم بارگرژییە ناوچەیییە هاتووەتە ناو قووڵایی پرۆسەی بڕیاردانی سیاسی لە بەغدا، بە شێوەیەک کە کابینەکەی عەلی زەیدی لە ژێر گوشارێکی بێوێنەدایە. ئەگەر حکومەتی نوێ نەتوانێت دەسەڵاتی یاسا و دامەزراوە فەرمییەکان بەسەر گروپە چەکدارەکاندا بسەپێنێت و بڕیاری جەنگ و ئاشتی تەنها لە دەستی دەوڵەتدا کۆبکاتەوە، ئەوا سیستەمی دارایی و ئابووری عێراق کە بە تەواوی بەستراوەتەوە بە دۆلاری ئەمریکی و سیستەمی بانکی جیهانییەوە، ڕووبەڕووی داڕمانێکی گەورە دەبێتەوە. هۆشداری دەدرێت لەوەی کە تێوەگلانی زیاتری عێراق لە بەرەی ئێرانی دەبێتە هۆی دابڕانی نێودەوڵەتی و سەپاندنی سزای قورس لە لایەن واشنتۆنەوە، کە ئەمەش یەکەمین قوربانییەکەی خەڵکی مەدەنی و سەقامگیری لۆکاڵی دەبێت.
لە سەر ئاستی ناوخۆیی، پرسی ناوچە جێناکۆکەکان و ماددەی ١٤٠ وەک گرێکوێرەیەکی بەردەوام ماوەتەوە. ئەسیل نوجهیفی لە درێژەی لێدوانەکەیدا بۆ قەندیل پرێس جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم ناوچانە وەک بۆمبێکی چێنراوی سیاسی و برینێکی کراوەی دەستووری ماونەتەوە کە هێزە توندڕەوەکان بۆ بەرژەوەندی تەسکی خۆیان بەکاری دەهێنن. هێشتنەوەی ئەم ناوچانە لە دۆخی نادیاری و ناسەقامگیریدا دەرفەت بۆ گروپە چەکدارە نایاساییەکان دەڕەخسێنێت تا هەژموونی خۆیان بەردەوام بکەن و پرۆسەی گۆڕینی دیمۆگرافی و دروستکردنی ترس لە نێوان پێکهاتەکان بە تایبەتی کورد و سوننە پەرە پێبدهن. چارەسەرنەکردنی ئەم دۆسیەیە نەک هەر هیوای پێکەوەژیان لەو ناوچانەدا لاواز دەکات، بەڵکو دەبێتە فاتیڵەی تەقینەوەیەکی نوێ کە دەتوانێت پشێوی ئەمنی گەورە لە تەواوی عێراقدا دروست بکات.
لە کۆتاییدا ستراتیژیەتی مانەوە لە نێوان بەرداشی تاران و واشنتۆندا گەورەترین تاقیکردنەوەی بەردەم عەلی زەیدییە. چاودێران کۆدەنگن لەسەر ئەوەی کە چەند مانگی داهاتوو دەریدەخەن ئایا ئەم کابینەیە خاوەن ئیرادەیەکی نیشتمانی سەربەخۆیە بۆ دروستکردنی هاوبەشییەکی ڕاستەقینە لەگەڵ هەرێمی کوردستان و پاراستنی بێلایەنی وڵات، یاخود تەنها دەبێتە کارەکتەرێکی کاتی لە ناو شانۆگەرییەکی نێودەوڵەتیدا کە سەرپەرشتیارەکانی لە دەرەوەی سنوورەکانی عێراق نیشتەجێن و بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلی عێراقیان کردووەتە قوربانی ململانێکانی خۆیان.
