قندیل پرس
✍ شرکو رئوف
منبع: الجزیرە/ ترجمە اختصاصی قندیل پرس
اربیل، عراق – ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) با نیروهای دولتی در ماه گذشته، بحثهایی را در میان بسیاری از کوردهای سوریه و همچنین در کشورهای همسایه، یعنی عراق و ترکیه، درباره آینده حقوقشان برانگیخته است.
اگرچه احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه، وعده حمایت قانون اساسی از زبان و حقوق سیاسی کوردها را داده است، اما تحلیلگران این پرسش را مطرح میکنند که آیا تصمیم به کنار گذاشتن «مبارزه مسلحانه»، تلاش برای تضمین حقوق و هویت کوردها را به خطر میاندازد یا خیر.
مظلوم عبدی، رهبر SDF (همچنین معروف به مظلوم کوبانی)، اواخر ماه گذشته از کاخ ریاستجمهوری در دمشق گفت: «ما میخواهیم امروز آغاز یک گذار واقعی از میدانهای نبرد به عرصههای سازندگی، و از دوران سلاح به دوران صلح باشد.»
عبدی گفت که «ورق مهمی» در تاریخ سوریه برگشته است.
در حالی که برخی از سیاستمداران کورد این ادغام را به عنوان دروازهای برای مشارکت کوردها در ساختن سوریه جدید و مطالبه حقوق خود از طریق قانون اساسی میستایند، گروهی دیگر این اقدام را نتیجه فشار ترکیه و آمریکا میدانند.
ترکیه روی روابط نزدیک با دولت سوریه که پس از سرنگونی بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ به قدرت رسید، حساب باز کرده است و در گذشته نیز به جنگجویان کورد در امتداد مرز خود با سوریه حمله کرده بود. اگرچه ایالات متحده در سال ۲۰۱۵ به تشکیل SDF کمک کرد، اما اکنون از دولت الشرع حمایت میکند.
نیروهای SDF با حمایت آمریکا که برای مبارزه با گروه داعش تشکیل شده بودند، بیش از یک دهه کنترل شمال شرقی سوریه، یعنی محل زندگی بیشتر جمعیت کوردهای این کشور را در دست داشتند. اما در اوایل سال جاری، نیروهای دولتی در یک حمله نظامی سریع، کنترل شمال سوریه را به دست گرفتند. پس از ماهها مذاکره، SDF منحل شد و دولت خودمختار تحت رهبری کوردها از هم پاشید.
طلال محمد، رئیس حزب دموکراتیک صلح کوردستان در سوریه، بر این باور است که چنین تحولاتی نقطه عطفی در روند مسئله کوردهاست.
محمد به الجزیره گفت: «این نشاندهنده فرصتی برای کوردهاست تا در ساختن یک سوریه دموکراتیک شریک باشند. ما پیش از این یک خودگردانی و یک نیروی نظامی داشتیم، اما از هیچگونه به رسمیت شناخته شدن بینالمللی یا منطقهای برخوردار نبودیم.»
او گفت: «مرحله آینده نیازمند متحد کردن صفوف کوردها و تلاش برای دستیابی به تمام حقوقمان… در قانون اساسی جدید است.»
اما محمد هشدار میدهد که ترکیه در حال فشار آوردن برای پایان دادن به مسئله گروههای مسلح کورد است.
ترکیه حزب کارگران کوردستان (پ.ک.ک) را که رهبری یک شورش مسلحانه چند دههای را بر عهده داشت و همچنین وابستگان آن در سوریه، عراق و ایران را به عنوان گروههای «تروریستی» میشناسد. آنکارا آنها را متهم میکند که با راهاندازی حملاتی از طریق خشونتهای جداییطلبانه قصد بیثبات کردن منطقه را دارند.
پکک تصمیم گرفت در می ۲۰۲۵ منحل شود و به درگیریهای مسلحانه پایان دهد. این اقدام ماهها پس از آن صورت گرفت که عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پکک، از این گروه خواست تا در تلاشی برای پایان دادن به درگیریهایی که هزاران کشته بر جای گذاشته، سلاحهای خود را زمین بگذارند. دولت ترکیه از این اقدام استقبال کرد.
آنکارا یگانهای مدافع خلق (YPG) را که رهبری SDF را بر عهده داشتند، یک گروه «تروریستی» و شاخه پکک در داخل سوریه میداند.
محمد توضیح میدهد که پکک مهمترین گروه کوردی در کل منطقه است و بر پرونده کوردهای سوریه تأثیر میگذارد. او گفت: «پایان دادن به SDF و پ.ک.ک یک رویای ترکی و یک پروژه بزرگ برای ترکیه بود.»
سایر سیاستمداران کورد بر این باورند که طرح صلح در ترکیه و ادغام SDF در سوریه، موجب توانمندسازی کوردها و حفظ حقوق آنها خواهد شد.
پروین یوسف، رئیس مشترک حزب اتحاد دموکراتیک (PYD)، که شاخهای از پکک در سوریه است، این موضوع را که ادغام یک عقبگرد است، رد میکند.
یوسف به الجزیره گفت: «ما هیچگونه ناامیدی احساس نکردیم و پروژه ما ادامه دارد. ما به تلاشهای خود برای به دست آوردن تمام حقوقمان از طریق تفاهمات و توافقات سیاسی در چارچوب قانون اساسی جدید سوریه ادامه خواهیم داد و مبارزه ما پابرجا خواهد بود.»
اما او همچنین اذعان میکند که تاکنون هیچ تضمینی برای حقوق ملی، سیاسی و فرهنگی کوردها وجود ندارد. یوسف میگوید که این مسائل میتواند هرگونه توافقی را از مسیر خود خارج کند.
او گفت: «تاکنون هیچ تضمینی برای کوردها وجود ندارد… ما میخواهیم حقوق فرهنگی و به رسمیت شناختن زبان کوردی به عنوان یک زبان رسمی، علاوه بر حقوق سیاسی مردم کورد تضمین شود، و همچنین در تصمیمگیریها در داخل دولت سوریه شریک باشیم.»
کوردها یک گروه قومی بومی دشتهای بینالنهرین و ارتفاعات مجاور هستند که امروزه در جنوب شرقی ترکیه، شمال شرقی سوریه، شمال عراق، شمال غربی ایران و جنوب غربی ارمنستان پراکندهاند. جمعیت کوردها در این مناطق متمرکز است؛ مناطقی که گروههای کورد همواره آرزوی تأسیس یک کشور مستقل کوردی را در آنها داشتهاند.
یوست هیلترمن، مشاور ویژه گروه بینالمللی بحران، در مقالهای در سال ۲۰۱۶ نوشت: «کوردها مدتهاست که از اتحاد مجدد مردم خود در یک کوردستان بزرگتر سخن میگویند.»
او نوشت: «این جمعیتهای ملی مختلف با گذشت زمان دریافتهاند که آنچه آنها را از یکدیگر متمایز میکند، ممکن است از آنچه در آن مشترک هستند مهمتر باشد: تفاوت در گویش، وابستگی قبیلهای، رهبری، ایدئولوژی و تجربه تاریخی.»
سربست نبی، یک استاد دانشگاه کورد و استاد فلسفه سیاسی در دانشگاه کویه واقع در منطقه نیمهخودمختار کوردی در شمال عراق، معتقد است که آخرین توافقات بین پکک و SDF با دولتهای ترکیه و سوریه، مانع از تحقق آرمانهای کوردها خواهد شد.
نبی توضیح داد: «SDF خود را مجبور به اتخاذ این تصمیم دید؛ تصمیمی که تابع اراده ترکیه است، زیرا ترکیه عبدالله اوجالان را در اختیار دارد. بنابراین، این تصمیم نه سوری است و نه کوردی، بلکه بیشتر بیانگر اراده ترکیه است.»
او استدلال میکند: «آنچه در سوریه اتفاق افتاد در خدمت امنیت ملی ترکیه است… این امر باعث به حاشیه راندن مسئله کوردها شد، آن هم در میان تصوراتی در داخل دولت ترامپ مبنی بر جلب نظر ترکیه به سمت خود.»
او با اشاره به منطقه کوردنشین که بخشهایی از سوریه، عراق، ترکیه و ایران را در بر میگیرد، گفت: «مسئله کوردها قربانی فشارهای لابی ترکیه شد، در حالی که کوردهای سوریه به ابزاری در دست حزب کارگران کوردستان تبدیل شدند… در حال حاضر، هیچ گفتمان مستقلی برای کوردها در هیچ کجای کوردستان وجود ندارد.»
بسیاری از کوردها استدلال میکنند که قدرتهای منطقهای و بینالمللی منافع و برنامههای ملی خاص خود را دارند و از کوردها برای پیشبرد اهدافشان استفاده کرده و زمانی که کاربرد ژئوپلیتیک آنها به پایان رسید، آنها را رها کردهاند.
محمد امین پنجوینی، کارشناس امور سیاسی پکک و سیاستهای ترکیه، استدلال میکند که گروههای کورد باید پس از کاهش حمایت غرب، بهویژه پس از سقوط دولت اسد، عملگرا باشند.
او توضیح داد: «آنچه SDF از طریق ادغام با نیروهای سوری انجام داد یک شکست نیست، بلکه یک پیروزی است، زیرا پس از خروج نیروهای آمریکایی و فرانسوی راهحل دیگری نداشت… و بدون حمایت نظامی یا سیاسی در برابر ترکیه و سوریه تنها رها شده بود.»
او گفت: «درست است که SDF با کمک آمریکا یک نیروی نظامی بزرگ در برابر داعش بود، اما پس از سقوط اسد معادلات تغییر کرد.» وی افزود که کوردها «هیچ گزینه دیگری» جز ادغام در ارتش سوریه نداشتند.
علیرغم هیاهوها و آنچه که یک «موفقیت» به نظر میرسد، بیاعتمادی و تردید در میان محافل کوردی همچنان بالاست و سرنوشت اوجالان میتواند یک عامل تعیینکننده باشد.
رهبران پکک از پایگاه خود در منطقه کوهستانی شمال عراق هشدار دادهاند که اگر اصلاحات دموکراتیک اجرا نشود، روند صلح با ترکیه را متوقف خواهند کرد.
پنجوینی گفت: «به عنوان نشانهای از حسن نیت، حزب کارگران کوردستان سلاحهای خود را از بین برد، اما این حزب تا پیش از آزادی عبدالله اوجالان و رفقایش که در زندانهای ترکیه نگهداری میشوند، سلاحهای خود را تحویل نخواهد داد.»
او گفت: «رویای کوردها برای ایجاد یک کشور کوردی هنوز پابرجاست. موضعی از سوی آمریکا، فرانسه و بریتانیا وجود دارد که معتقد است پیمان لوزان، که در قرن گذشته منعقد شد، به ثبات در منطقه منجر نگردید.» وی افزود که کوردها در طول صد سال گذشته قربانی این پیمان بودهاند. پیمان لوزان در سال ۱۹۲۳، که توسط ترکیه و قدرتهای متفقین امضا شد، مناطق کوردنشین را بین چهار کشور مختلف تقسیم کرد.
احساسات در میان جمعیتهای کورد در سوریه، عراق و ترکیه به دلیل عوامل متعدد با یکدیگر متفاوت است. در عراق، کوردها از بیشترین حقوق در منطقه برخوردارند، جایی که حقوق آنها توسط قانون اساسی تدوین شده پس از تهاجم به رهبری آمریکا و سرنگونی صدام حسین در سال ۲۰۰۳، محافظت میشود. دولت اقلیم کوردستان نهاد حاکم رسمی در منطقه نیمهخودمختار کوردستان است.
سوران علی، نویسنده کورد ساکن عراق، گفت: «آنچه توسط کوردهای سوریه به دست آمد بهتر از آن چیزی است که در دوران اسد داشتند. برای عراق، استقلال یا ایجاد یک کشور کوردی دور از ذهن است، زیرا منطقه نیمهخودمختار کوردستان قانونی است و در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده است.»
اما برخی از کردهای ترکیه دیدگاه بسیار بدبینانهای نسبت به آینده جامعه خود دارند.
احمد کانی، پژوهشگر ملیگرای کورد در ترکیه، به الجزیره گفت: «رویای کوردی به دلیل پ.ک.کSDF ،K، عراق و ایران از بین رفته است.»
او به الجزیره گفت: «تا زمانی که ترکیه یک کشور قدرتمند است، کوردها در هر چهار بخش کوردستان قادر نخواهند بود به رویای خود برای تشکیل دولت دست یابند.»
