قندیل پرس
زنان و کودکان در اردوگاه پناهندگان الهول دست به عملیاتهای تروریستی به نفع داعش میزنند و افکار این گروه را تبلیغ میکنند.
پس از شکست داعش و فروپاشی «خلافت» اعلامشده آن، اشتباهات بزرگی رخ داد. از جمله اینکه خانوادههای وابسته به داعش همراه با شمار زیادی از پناهجویان عراقی و سوری در اردوگاه الهول در شهر حسکه در شمالشرق سوریه اسکان داده شدند. جمعیت این اردوگاه حدود ۶۲ هزار نفر است که نزدیک به ۸۰ درصد آنان را زنان و کودکان تشکیل میدهند. در حالی که بازگرداندن افراد خارجی به کشورهایشان همچنان مشکلی جدی و پرچالش است، مسئله اصلی دیگر، وجود تفکر ایدئولوژیک افراطی در درون خود اردوگاه است که برای نیروهای سوریه دموکراتیک – مسئول امنیت اردوگاه – خطری جدی محسوب میشود.
رویدادهای متعدد نشان داده که ایدئولوژی داعش در الهول همچنان زنده است. خانوادههای داعش میکوشند آن را حفظ و تداوم بخشند. آنان بارها به خبرنگاران گفتهاند که برای «جهاد در راه خدا» به سوریه آمدهاند و عقاید داعش همچنان پابرجاست. در آوریل ۲۰۱۹ زنان در مقابل دوربینها فریاد زدند: «عقیده ما محکم است و هیچکس – نه آمریکا، نه کوردها، نه کافران و نه یهود – قادر به از بین بردن آن نیست. این باور در وجود فرزندانمان هم ریشه دارد. هرگز پشیمان نمیشویم، چرا که خلافت دوباره بازخواهد گشت.» همزمان، کودکان تربیتشده با تفکر داعش، خبرنگاران را سنگباران کرده و آنان را به ذبح تهدید کردند.
نقش زنان در داعش
بخش بزرگی از ساکنان اردوگاه الهول را همسران اعضای داعش تشکیل میدهند. داعش از همان ابتدا زنان را یکی از منابع اصلی خود قرار داده بود. همچون فعالیتهای بیرون از اردوگاه، این گروه در داخل الهول نیز از زنان بهعنوان ابزار مهمی برای گسترش ایدئولوژیاش بهره میگیرد. به طور کلی، داعش زنان و دختران زیادی از ملیتهای مختلف جذب کرد و از نفوذشان برای گسترش افکار افراطی در میان جوانان استفاده نمود. این تاکتیک بهویژه در اردوگاهی که پر از کودکان و نوجوانان است، اهمیت مییابد.
داعش در سال ۲۰۱۴ نخستین گردان زنان مسلح خود را با نام «لشکر خنساء» ایجاد کرد که هزار عضو داشت. این زنان در بیش از ۲۰۰ عملیات تروریستی شرکت کردند، بهعنوان پلیس «خلافت» فعالیت نمودند و در جامعه خود تبلیغ عقاید داعش را بر عهده داشتند. شواهد موجود در شبکههای اجتماعی نشان میدهد که احتمالاً برخی از همین زنان امروز در اردوگاه الهول نیز همان نقش را ایفا میکنند.
در نتیجه، گروهی از زنان وابسته به داعش به اجبار ایدئولوژی این گروه را بر زنان دیگر اردوگاه تحمیل میکنند. آنان کسانی را که با مردان در بازار یا هنگام آوردن آب گفتوگو میکنند و حتی کسانی که بدون نقاب ظاهر میشوند، سرزنش میکنند. این زنان واحدهایی شبیه به «حِسْبه» یا همان پلیس دینی تشکیل دادهاند که با اجبار حجاب کامل، ممنوعیت سیگار کشیدن، رقص، موسیقی و حتی پوشیدن شلوار، قوانین خود را به اجرا میگذارند.
فعالیت این واحدها تنها به تذکر و تنبیه محدود نمیشود. در مواردی که گمان کنند دیگران از عقاید داعش فاصله گرفتهاند یا سخنی علیه این گروه میگویند، مجازاتهایی سخت همچون شلاق، شکنجه، محروم کردن از غذا، سوزاندن چادرها و حتی قتل اعمال میکنند. از آغاز سال ۲۰۲۱ تاکنون بیش از ۴۰ قتل در اردوگاه گزارش شده است که ۱۰ مورد آن با بریدن سر بوده است.
تأمین مالی و شبکههای ارتباطی
زنان وابسته به داعش در الهول همچنین توانستهاند پول برای فعالیتهای مختلف این گروه جمعآوری کنند. آنان با استفاده از شعارها و پیامهای عاطفی نظیر «یادداشتهایی از زندان»، «خواهران در اسارت» و «پرندگان در قفس»، کاربران مذهبی شبکههای اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهند و کمکهای مالی جذب میکنند. این پولها معمولاً از طریق شبکه حواله یا حتی پیپل و با استفاده از تلفنهای پنهان در چادرها منتقل میشود. سپس این مبالغ به دست قاچاقچیانی میرسد که با هستههای داعش در سوریه و عراق همکاری دارند و خانوادهها و افراد را از اردوگاه میگریزانند. گاهی مبالغی بین ۵ تا ۲۰ هزار دلار از اردوگاه به ادلب یا مناطق تحت کنترل ترکیه منتقل میشود. بسیاری از این زنان در نهایت ناپدید شده و دوباره به داعش یا گروههای مشابه میپیوندند.
به همین دلیل، فعالیتهای جاری در الهول عملاً یک «خلافت کوچک» خطرناک ایجاد کرده است. زنان رهبر این جریان، ایدئولوژی خشونتبار داعش را زنده نگه داشته و منابع مالی شورش را تأمین میکنند.
کودکان؛ نسل بعدی داعش
شاید نگرانکنندهترین جنبه، آموزش عقاید داعش به کودکان باشد. حدود ۲۸ هزار کودک در اردوگاه بدون آموزش و خدمات بهداشتی زندگی میکنند. در این شرایط، عقاید داعش جای خالی آموزش را پر کرده و نوجوانان را به سمت افراطگرایی میبرد. مسئولان کورد در «اداره خودگردان شمال و شرق سوریه» و سازمانهای حقوق بشری هشدار دادهاند که این روند نسل جدیدی از جنگجویان تندرو خواهد ساخت. با این حال، بسیاری از دولتهای متبوع این کودکان آنان را تهدیدی امنیتی میدانند نه قربانیانی نیازمند نجات، و همین موجب میشود که امکان رهایی از این چرخه برایشان محدود شود.
این روند سابقهای تاریخی در خود داعش دارد. در دوران خلافت، شستوشوی مغزی کودکان برای آموزش تفسیری خشن از متون دینی یکی از اولویتهای این گروه بود. آنان کودکان را آموزش میدادند تا بجنگند، با عروسک تمرین سربریدن کنند و حتی در ویدیوهای تبلیغاتی اسیران واقعی را بکشند. بسیاری از این «شیرهای کوچک خلافت» آموزش کار با سلاح، عملیات انتحاری و بریدن سر را دیدهاند. گزارشهایی وجود دارد که زنان مهاجر، پسران نوجوان ۱۳ تا ۱۶ ساله را مجبور به ازدواج با زنان داعش میکردند تا نسل جدیدی از هواداران این گروه به دنیا بیاید.
ژنرال کنت مکنزی، فرمانده وقت ستاد مرکزی آمریکا، در آوریل ۲۰۲۱ هشدار داد: «اگر راهی برای بازگرداندن این افراد به کشورهایشان، ادغام در جامعه و پاک کردن افراطگرایی از ذهنشان پیدا نکنیم، خودمان زمینه را برای ظهور جنگجویان جدید در پنج تا هفت سال آینده فراهم کردهایم.»
چالش بازگرداندن خانوادههای داعش
بیشتر دولتها همچنان از بازگرداندن شهروندان خود که به داعش پیوستهاند – چه همسران و چه فرزندانشان – خودداری میکنند. دلیل اصلی این نگرانی است که احتمال انجام حملات تروریستی در داخل کشورها وجود دارد. این نگرانی بیپایه نیست. در مارس ۲۰۲۱، نیروهای سوریه دموکراتیک عملیاتی امنیتی در الهول انجام دادند تا نفوذ داعش را در اردوگاه کاهش دهند. در این عملیات ۱۲۵ نفر بازداشت شدند که ۷ نفر از آنان از رهبران مهم داعش معرفی شدند. همچنین مقادیر زیادی سلاح، مهمات و لپتاپ ضبط گردید. این عملیات با حمایت ایالات متحده و ائتلاف ضد داعش انجام شد و نشان داد که الهول با هزاران زن و کودک وابسته به داعش عملاً به یک پایگاه تازه برای فعالیتهای این گروه تبدیل شده است.
در شرایطی که داعش در ضعیفترین موقعیت خود قرار دارد، استفاده از زنان و کودکان بهعنوان ابزار زنده نگهداشتن «دولت اسلامی» خطرناکترین تهدیدی است که میتواند آینده منطقه را دوباره با افراطگرایی درگیر سازد.
