قندیل پرس
قندیل پرس: ۴۱ سال از آغاز مبارزه مسلحانه پ.ک.ک علیه دولت اشغالگر ترکیه میگذرد. چرا در آن زمان پ.ک.ک مبارزه مسلحانه را برگزید و پس از ۴۱ سال تصمیم به توقف آن گرفت؟
ابراهیم فرج: پرسش مهمی است. در حقیقت، زمانی که مبارزه پ.ک.ک در دهه هفتاد سده بیستم آغاز شد، ملت کورد در ترکیه در شرایطی بسیار خطرناک و تهدیدآمیز قرار داشت. این وضعیت به مرحلهی نابودی کامل از طریق انکار ملیت، زبان، فرهنگ، تاریخ، هنر و… رسیده بود.
پیش از آن، قیامهای کوردی همچون شیخ عبیدالله نهری، میرنشین بدرخانیان، شیخ سعید پیران، قیام آرارات به رهبری ژنرال احسان نوری پاشا، و قیام سید رضا در درسیم به عنوان آخرین شورشها سرکوب شده بودند. پیمانهای سِوْر و لوزان نیز ملت کورد را از امید تهی ساخته بود. کوردها به ناچار به شهرهای بزرگ ترکیه مهاجرت کرده و برای بقا به دنبال زندگی بودند.
در حقیقت، تنها “کورد بودن” برای نابودی کافی بود. این سیاست انکار و آسیمیلاسیون باعث فروپاشی شخصیت فردی، خانوادگی و اجتماعی کوردها شده بود. از اینرو بود که حتی برخی کوردهای کاملاً ترکشده و آسیمیله، به بزرگترین تهدید برای ملت خود تبدیل شدند. نمونههای روشنی از این گروه را میتوان در سیاستمداران و مقامات امنیتی و دولتی دید؛ افرادی همچون عصمت اینونو، بولنت اجویت، کمال قلیچداراوغلو و هاکان فیدان.
در این شرایط تهدیدآمیز، عبدالله اوجالان وارد میدان سیاست شد. در حالی که کوردها هیچ حزب یا سازمان سیاسی نداشتند، جوانی کورد وقتی برای حقوق خود اعتراض میکرد، حتی اجازه نداشت به زبان مادری سخن بگوید و به سرعت زندانی میشد. اوجالان نیز پس از فعالیتهای سیاسی کوتاهمدت در آنکارا، به زندان افتاد. همین امر او را به این باور رساند که تنها راه، سازماندهی مبارزهای برای آزادی ملت کورد است.
بنابراین او و جمعی از یارانش تصمیم به ایجاد یک جنبش سیاسی-انقلابی گرفتند. در ۲۷ نوامبر ۱۹۷۸ نخستین کنگره پ.ک.ک با حضور ۲۲ رفیق برگزار شد و جنبش با شعار «کوردستان اشغال شده است» آغاز به کار کرد.
از آن زمان تاکنون این مبارزه ادامه یافته است، حتی با وجود دستگیری رهبر آن، عبدالله اوجالان. تأسیس پ.ک.ک در حقیقت ضرورتی ملی برای شکستن سیاست انکار موجود بود. این جنبش توانست طی بیش از ۴۰ سال کوردها را از مرز نابودی نجات دهد و شخصیت سیاسی، ملی، سوسیالیستی، دموکراتیک و اخلاقی نوینی برای آنان بسازد.
امروز جامعه کوردی به برکت این مبارزه به خودآگاهی بزرگی دست یافته است. پ.ک.ک در کنار احزاب دیگر به نمایندگی از کوردها و آزادیخواهان ترکیه نقش مهمی ایفا میکند و به یکی از شخصیتهای محوری سیاسی در کوردستان شمالی و ترکیه بدل شده است.
در سایه این مبارزه، دهها هزار کورد و ترک آزادیخواه جان باختند یا زندانی شدند، اما ملت کورد توانست از نابودی و مرگ نجات یابد. به همین دلیل میتوان گفت که مرحله نخست مبارزه به هدف خود رسید: ملت کورد امروز وجود دارد. اما هنوز به حقوق ملی و دموکراتیک خود دست نیافته است.
از همینجا به بخش دوم پرسش شما میرسیم: مبارزه همچنان ادامه دارد. خواه از راه صلح باشد یا از راه جنگ، تا رسیدن به آن اهداف مبارزه ادامه خواهد یافت.
پ.ک.ک از سال ۱۹۹۳ تا ۲۰۱۵ بارها به دعوت سیاستمداران کورد (مانند مام جلال طالبانی) و حتی کشورهای آمریکا و اروپا، آتشبس اعلام کرده است. اما هر بار دولت ترکیه از این روندها به صورت تاکتیکی استفاده کرده و با توطئه و سرکوب مانع موفقیت شده است.
یادآوری این نکته ضروری است که تنها تورگوت اوزال رئیسجمهور وقت ترکیه بود که صادقانه به دنبال صلح میان ترک و کورد بود. اگر دستگاه عمیق ترکیه او را از طریق مسمومسازی ترور نکرده بود، شاید امروز شرایط متفاوت میبود.
کوردها همیشه با رویکردی استراتژیک به روند صلح نگریستهاند، نه تاکتیکی. بنابراین، اگر هدف نهایی دستیابی به حقوق ملی از راه صلح باشد، مبارزه مسلحانه نیز میتواند متوقف گردد. اما اگر چنین هدفی محقق نشود، مبارزه تا تحقق آن ادامه خواهد داشت.
در پایان سال ۲۰۲۴، دولت باغچلی رهبر حزب حرکت ملی (م.ه.پ) فراخوانی داد تا پ.ک.ک خود را منحل کرده و سلاح را زمین بگذارد. او خواستار آن شد که عبدالله اوجالان به پارلمان آورده شود و رسماً تصمیمی در این باره اتخاذ کند. به دنبال این موضوع، گفتگوهایی با نمایندگان پارلمان، بهویژه اعضای حزب دموکراتیک خلقها (دَمپارتی)، آغاز شد. اوجالان نیز پس از مشورت با رفقای خود در زندان و همچنین فرماندهان قندیل، در تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۲۵ یک فراخوان تاریخی منتشر کرد و از پ.ک.ک خواست تا کنگرهای برگزار کرده و رسماً تصمیم به انحلال و تحویل سلاح بگیرد.
برخلاف گمان برخی تحلیلگران که تصور میکردند قندیل و امرالی در این باره اختلاف دارند، هر دو طرف در نشستهای خود بین ۵ تا ۷ مه ۲۰۲۵ به توافق رسیدند و در روز پایانی کنگره، تصمیم مشترک مبنی بر انحلال ساختاری و تحویل سلاح اعلام شد. تنها در مدت کوتاهی پس از آن، در تاریخ ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۵، سی (۳۰) گریلا سلاحهای خود را به آتش کشیدند و این تصمیم بهطور نمادین وارد مرحله عملی شد.
دولت ترکیه نیز اولین گام را برداشت و کمیسیونی تحت عنوان کمیسیون ملی برای برادری، همزیستی و وحدت تشکیل داد که از ۵۱ نماینده پارلمان (بهجز حزبهای شوونیست) ترکیب یافته است. با این حال، این کمیسیون نباید صرفاً به تحویل سلاح محدود بماند، بلکه باید دلایل اصلی جنگ را مورد بررسی قرار دهد و ریشههای نظامیگری را پایان دهد. چرا که پ.ک.ک تنها به دلیل دستیابی به حقوق ملی کوردها سلاح برداشت و اکنون نیز برای همان هدف سلاح را کنار میگذارد. پس روند صلح باید به سود هر دو طرف باشد، نه فقط به نفع یک طرف.
واقعیت این است که آکپارتی و م.ه.پ میخواهند بدون اعطای هیچ دستاوردی به کوردها، فقط پ.ک.ک سلاح را کنار بگذارد؛ چنین روندی نمیتواند موفق باشد و همانند تجربههای گذشته شکست خواهد خورد. آنچه این بار شرایط را متفاوت کرده، حمایت اجتماعی گسترده است: بر اساس آخرین نظرسنجیها بیش از ۶۰٪ ترکها و نزدیک به ۹۰٪ کوردها از روند صلح پشتیبانی میکنند.
این پشتوانه اجتماعی و نیز اتحاد مادران شهیدان ترک و کورد، که در کنار هم خواهان پایان جنگاند، نقطه قوت بزرگی برای موفقیت روند صلح به شمار میرود. حاکمان ترکیه باید این خواست عمومی را فدای منافع تنگنظرانه خود نکنند.
جنگ ۴۱ ساله میان ترک و کورد بیش از ۵۰ هزار قربانی گرفته، دهها هزار نفر را روانه زندان کرده و بیش از ۴ تریلیون دلار هزینه بر اقتصاد تحمیل کرده است، بدون آنکه ترکیه به اهداف نژادپرستانهاش برسد.
اگر ترکیه اصلاحات سیاسی، قانونی و دموکراتیک انجام ندهد و کشور را دموکراتیزه نکند، روند صلح بینتیجه خواهد ماند. تحویل سلاح تنها زمانی کامل خواهد شد که ترکیه حقوق ملی کوردها را به رسمیت بشناسد.
تصمیم تحویل سلاح در کنگره گرفته شد، اما ادامه و موفقیت این روند در گرو آن است که ترکیه گامهای واقعی سیاسی، قانونی و دموکراتیک بردارد.
قندیل پرس: دستاوردهای مبارزه مسلحانه پ.ک.ک در باکور کوردستان چه بوده است؟
ابراهیم فرج: دستاوردهای مبارزه مسلحانه بسیارند. همانطور که در پرسش نخست اشاره کردم، پ.ک.ک توانست ملت کورد را از مرز نابودی و فراموشی بازگرداند و کورد را به ملتی زنده، مقاوم و مطالبهگر حقوق خود تبدیل کند. اما میخواهم بر نکتهای دیگر نیز تأکید کنم: بسیاری میگویند پ.ک.ک هیچ روستایی را «آزاد» نکرده است، اما حقیقت این است که این جنبش از راه آموزش و پرورش مستمر، میلیونها کورد را از نظر ذهنی بیدار کرده و شخصیت کورد آزاد و دموکراتیک را آفریده است.
کوردها امروز صاحب سازمانهای سیاسی و حقوقیاند؛ اگر فشار فاشیسم ترکیه نبود، میتوانستند صدها کرسی پارلمان را به دست آورند. پیش از تأسیس پ.ک.ک، تمامی شهرداریهای مناطق کوردی در دست احزاب ترکی بودند، اما اکنون دهها شهرداری به دست احزاب کوردی افتاده است. در شهرهای بزرگی چون استانبول، آنکارا، ازمیر و آنتالیا نیز حضور اجتماعی کوردها چنان پررنگ شده که حتی در انتخاب شهردار استانبول (اماماوغلو) پشتیبانی دَمپارتی نقش تعیینکننده داشت.
امروز ملت کورد در باکور کوردستان احساس وجود میکند. زنان، مردان و جوانان در سازمانها و حرکتهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی فعالاند. جنبش جوانان به موتور محرک دَمپارتی و احزاب کوردی بدل شده و در زمینههای زبان، فرهنگ، هنر و تاریخ، دستاوردهایی عظیم داشته است. فاشیسم ترکیه میلیاردها دلار برای محو این دستاوردها هزینه کرد، اما شکست خورد.
پ.ک.ک توانست خویشاوندگرایی و سیاستهای سنتی بازدارنده را کنار بزند و دانشگاهیان، روستاییان و کشاورزان را به دیناموی اصلی جنبش بدل کند. این جنبش بزرگترین سد را در برابر خیانتکاران داخلی و نیروهای جاش ایجاد کرد و مرز روشنی میان «کورد خائن» و «کورد مبارز» کشید.
کورد امروز صاحب انقلابی است که هیچ یک از قیامهای پیشین بدان نرسیده بودند: انقلابی با اتکا به خود و پارادایم فکری و فلسفی ویژهی خود. پ.ک.ک از یک حزب مارکسیستی-ملیگرای کلاسیک به جنبشی با پارادایم نوین تبدیل شد؛ پارادایم «مدرنیته دموکراتیک» که ریشه در اندیشههای عبدالله اوجالان دارد. به همین دلیل پ.ک.ک شکوه تازهای به ملت کورد بخشید.
از ویژگیهای برجستهی این انقلاب، نقش بیسابقه زنان است. هیچ قیامی در تاریخ کورد همانند این جنبش، چنین حضور گسترده و سازمانیافته زنان و دختران را شاهد نبوده است. شعار «ژن، ژیان، ئازادی» امروز به درونمایهای بنیادین بدل شده است.
دستاوردهای این مبارزه بسیارند: از بیداری ملی در هر چهار بخش کوردستان گرفته تا مجبور کردن فاشیسم ترکیه به پذیرش وجود کوردها و بیان برادری ترک و کورد؛ همچنین همگرایی کوردهای اروپا و جهان که با راهاندازی نخستین شبکه ماهوارهای (مد تیوی) صدای کوردها را به سراسر جهان رساندند.
قندیل پرس: بخشی از ناظران بر این باورند که دستاوردهایی چون خودمدیریتی در روژاوا و همچنین تأسیس پژاک و مبارزه علیه رژیم جمهوری اسلامی ایران در روژهلات کوردستان، بخشی از ثمرات مبارزه مسلحانه پ.ک.ک است. دیدگاه شما در این باره چیست؟
ابراهیم فرج: شکی نیست که آغاز اعتراضات بهاری عربها و سپس تحولات سوریه تحت حکومت بشار اسد، بدون تأثیر بر اوضاع نبوده است. حزب کارگران کوردستان (پ.ک.ک) به سرعت درک کرد که وضعیت سوریه نیازمند تغییر است. بهترین فرماندهان سیاسی و نظامی خود را به روژآوا فرستاد، به ویژه کسانی که در میان مردم روژآوا حضور داشتند.
با تغییرات در منطقه، کوردها آماده شدند تا خود را محافظت کنند و حقوقشان را به دست آورند.
بله، کادرهای پ.ک.ک توانستند بر هر چیزی غلبه کنند: نیروی نظامی، مبارزان زیر نام یگانهای مدافع خلق (ی.پ.گ) و یگانهای مدافع زنان (ی.پ.ژ) که بعداً به نیروهای سوریه دموکراتیک تغییر نام دادند. با گسترش حضورشان در مناطق مختلف، آزادی مناطقی مانند طبقه، رقه و دیرالزور، هزاران زن و مرد از ملیتهای مختلف مانند کورد، عرب، سوری و ارمنی را جذب کردند و به نیروهای نظامی ملحق شدند. هماکنون شمار نیروهایشان بیش از صد هزار نفر است.
از نظر مدیریت، پ.ک.ک فلسفه و پارادایم اوجالان را وارد عرصه عمل کرد. خودمدیریتی دموکراتیک در قالب کانتونها و کمیونهای آزاد و دموکراتیک ایجاد شد. آنچه جلب توجه میکند این است که این دموکراسی بهصورت عملی در جهان و خاورمیانه نمونهای زیبا ارائه داد، زیرا در هر روستا، شهر کوچک و شهر بزرگ، تمامی ساختارها خودگردان شدند و مردم مستقیماً در مدیریت دموکراتیک مشارکت کردند. دموکراسی از کوچکترین واحد جامعه شروع شد؛ خانوادهها در چارچوب آزادی و دموکراسی مشارکت کردند و این اساس جامعهای آزاد و دموکراتیک شد. آموزش سیاسی، فکری و فلسفی نیز از کمیونها آغاز شد و انسانهایی با تفکر و ایمان خلق شدند.
در خصوص شرق کوردستان، درست است که حزب زندگی آزاد در میان مردم ایران و شرق کوردستان شکل گرفت. این حزب نیز بر همان پارادایم اوجالان و با همان پایه فکری و فلسفی بنا شده است. پ.ک.ک همکاری کرد تا نیروهای سیاسی، نظامی و دیپلماتیک برای دستیابی به حقوق خود آمادگی داشته باشند. دولت اشغالگر ایران در این شرایط بهترین راه را پذیرش دموکراتیک، مذاکره با کوردها و احترام به حقوق دموکراتیک مردم کورد دارد. اگر اصلاحات قانونی، سیاسی و دموکراتیک انجام نشود، در آینده با سرنوشت بدی مواجه خواهند شد.
فلسفه پ.ک.ک تنها برای کوردها در بخشهای کوردستان نبوده، بلکه بهصورت آلترناتیو و در مقابل تمامی ایدئولوژیهای جهانی قرار دارد. اکنون این فلسفه در جهان به آرامی منتشر میشود و برای مردم هیچ آسیب بیشتری ندارد، بلکه سودمند است.
قندیل پرس: در مراسم رسمی جشن ۱۵ تموز در شاخهای که چند روز پیش برگزار شد، رزمندگان با اسلحه حاضر شدند. پیام انتشار این ویدئو توسط پ.ک.ک در این زمان چیست؟
ابراهیم فرج: ۱۵ تموز ۲۰۲۵ متفاوت بود. فرمانده گریلای قریلان بهطور آشکار در خارج از تونلهای نبرد، این روز را جشن گرفت. همانطور که در ماه و روز مشابه سال ۱۹۸۴، فرمانده عگیدو و رزمندگان یک حمله علیه دشمن انجام دادند.
این پیام با اسلحه نشاندهنده آمادگی ما برای صلح و جنگ است، زیرا بیش از ۳۰ رزمنده زن و مرد در تونلها حاضرند. تسلیم شدن برای هیچکس معنا ندارد. نابودی دشمن با دست خود رزمندگان و بازگشت به تونلها نشان میدهد که ما با اراده آزادی خود، بازگشت به نبرد را ادامه میدهیم. اگر دولت آماده صلح باشد، روند آتشبس ادامه خواهد یافت؛ در غیر این صورت، تونلها و مناطق دفاعی ما محل حفاظت از حقوق ملت کورد خواهند بود. پیام ۱۵ تموز همان پیام همیشگی است: سلاح را برای دفاع از حقوق خود حفظ میکنیم و در برابر نادیده گرفتن وجود فیزیکی، فرهنگی و تاریخی خود مقاومت خواهیم کرد.
قندیل پرس: تاریخ مذاکرات میان دولت اشغالگر ترکیه و پ.ک.ک پر از بیاعتمادی و شکست است. به نظر شما، مذاکرات این بار با گذشته چه تفاوتی دارد؟
ابراهیم فرج: پ.ک.ک از سال ۱۹۹۳ تاکنون بارها سعی کرده درگیریها را متوقف کند. تا سال ۲۰۱۵ چندین بار یک طرفه به مذاکرات صلح پایبند بود، اما تمامی این تلاشها به دلیل سیاست جنگطلبانه ترکیه و تلاشهایش برای کسب برتری نظامی شکست خورد و به نتیجه نرسید.
پس از آن، گفتوگوی صلح در قالب توافقنامه اسلو در پایتخت نروژ، تحت نظارت سازمان ژنو آغاز شد، اما این روند نیز تا سال ۲۰۱۵ به نتیجه نهایی نرسید و همزمان شهادت سه زن مبارز شامل نخستین زن بنیانگذار پ.ک.ک و دو همکار او در پاریس رخ داد. گروههای وابسته به داعش در آن زمان با همکاری دولت ترکیه عملیاتهایی انجام دادند که روند مذاکرات را متوقف کرد.
چرا؟ چون هدف ترکیه همواره تسلیم بیقید و شرط کوردها و نادیده گرفتن حقوق آنان بوده است، و پ.ک.ک هرگز چنین چیزی را نمیپذیرد. پ.ک.ک نیرویی با پروژه فکری و برنامه استراتژیک است و بدون فکر و سیاست نمیتواند وضعیت را مدیریت کند.
یک جمله معروف وجود دارد: «کورد همواره در جنگ بوده، اما پشت میز مذاکرات شکست خورده است.» این روش برای پ.ک.ک و رهبری مبارزات عدالتخواهانه کافی نیست. هر گونه توافق صلحی که تنها به سود دولت باشد، برای ملت کورد نتیجهای ندارد.
این بار وضعیت متفاوت است: دولت ترکیه از موضعی ضعیف و شخصی مانند باخچلی وارد مذاکرات شده است. اگر میخواهیم این روند متفاوت باشد، لازم است دولت نه به نیت خیرخواهی بلکه با تغییر رفتار و سیاستهای خصمانه نسبت به کوردها در روژآوا، آماده تعامل واقعی باشد. فشار، تهدید، دستگیری و زندانی کردن اعضای پ.ک.ک، ارعاب و مجبور کردن شهرداران و اعضای حزب برای همکاری با دولت، هیچ تأثیری در توقف اراده پ.ک.ک نخواهد داشت.
پ.ک.ک برنامه و استراتژی خاص خود را برای مدیریت وضعیت دارد و منتظر نیت واقعی دولت است. اگر دولت بخواهد راه حل برای کوردها پیدا کند، باید با روش سیاسی، قانونی و دموکراتیک وارد عمل شود. در این صورت، کوردها نیز هر مرحلهای را برای پیشبرد روند به سوی صلح و جامعه دموکراتیک طی خواهند کرد.
اما اگر مانند سالهای گذشته خواهان تسلیم پ.ک.ک باشند، لازم است دولت پیام روشنی از رعایت حقوق قانونی، سیاسی و ملی کوردها و سایر ملتهای ترکیه ارائه کند. ترکیه باید دموکراتیزه شود و پیمانی اجتماعی-دموکراتیک مبتنی بر قانون اساسی واقعی ایجاد شود.
صلح نباید به سود یک طرف و زیان طرف دیگر باشد؛ دولت باید با پ.ک.ک در چارچوبی برابر به توافق برسد. پ.ک.ک با نیت روشن وارد این روند شده است. کمیسیون صلح نباید صرفاً درباره سلاح صحبت کند، بلکه باید به آزادی سیاسی زندانیان کورد و پایان رفتارهای سیاسی-انتقامجویانه دولت توجه کند.
تمام اقدامات گذشته ترکیه قابل اطمینان نبوده و کمترین تفاوت با مذاکرات قبلی دارد. اکنون همه منتظر گفتوگوی واقعی کمیسیون پارلمانی هستند. اگر جدی باشند، صلح سود زیادی برای مردم ترکیه خواهد داشت.
