قندیل پرس
ترجمه کامل گزارش خبرگزاری المانیتور به زبان فارسی
سه منبع معتبر به Al-Monitor گفتند که مذاکرات اکتشافی برای از سرگیری احتمالی مذاکرات بین دولت ترکیه و عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پ.ک.ک، در حال انجام است.
آیا ترکیه پس از نزدیک به یک دهه وقفه، در آستانه یک فرآیند صلح جدید با کردها قرار دارد؟ این پرسش از زمانی به شدت مورد بحث قرار گرفته است که دولت باغچلی، رهبر ملیگرای افراطی و متحد رئیسجمهور ترکیه رجب طیب اردوغان، در جلسه افتتاحیه پارلمان هفته گذشته به سوی قانونگذاران ملیگرای کرد رفت و با آنها که پیشتر آنها را “تروریست” و “آفت” خوانده بود، دست داد.
مخالفت با حقوق کردها و شیطانی جلوه دادن حزب دموکراتیک خلقها (DEM) که حامی کردهاست، اساس تفکر حزب حرکت ملی (MHP) باغچلی است. پس چه چیزی تغییر کرده است؟ آیا اردوغان او را به این کار واداشته است؟ اگر چنین است، چرا؟ سه منبع معتبر که به پرونده کردهای دولت ترکیه آشنایی دارند به المونیتور گفتهاند که گفتگوهای اکتشافی برای ازسرگیری احتمالی مذاکرات واقعی بین دولت و عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب کارگران کردستان (پکک) در حال انجام است. دو تن از این منابع گفتهاند که اخیراً به اوجالان اجازه داده شده تا مستقیماً با رهبری پکک که در کوههای قندیل در کردستان عراق مستقر است، صحبت کند. یکی از منابع گفته است: “اوجالان به آنها گفته که وقت آن رسیده درباره خلع سلاح صحبت کنند.” وقتی آنها از او پرسیدند که در مورد آینده خودشان چگونه تصمیمگیری خواهد شد، اوجالان عصبانی شد و تلفن را قطع کرد. منبع دوم گفته است که این گفتگو به خوبی پیش نرفته، اما جزئیات بیشتری ارائه نکرد. منابع توضیح ندادند که این ارتباط چگونه برقرار شده است. المونیتور از طریق واتساپ با منابع پکک در عراق تماس گرفته است.
یکی از منابع که مانند دیگران به شرط ناشناس ماندن صحبت کرده، گفت: “میتوانیم بگوییم که یک فرآیند صلح جدید آغاز شده است.” او افزود: “مقامات با اوجالان ملاقات میکنند.”
المونیتور نتوانست صحت روایت منابع را با پکک تأیید کند. تا زمان انتشار این مقاله، منابع شورشی به درخواست المونیتور برای اظهار نظر پاسخ نداده اند.
جلوگیری از “یک سوریه دیگر”
دولت ترکیه، به گفته خودش، به دلیل تهدید یک درگیری گستردهتر در خاورمیانه که میتواند همسایه شرقی ترکیه را نیز دربر گیرد، تحریک شده است. آنکارا، مانند دیگر بازیگران منطقهای، به شدت در حالت آمادهباش است، در حالی که اسرائیل در حال بررسی واکنش به حمله موشکی بالستیک ایران به تلآویو در اول اکتبر است. در این هرج و مرج و بیثباتی، و با تضعیف شدید متحدان حزبالله و سایر میلیشیای شیعه، مقامات ترکیه مدعی هستند که جناحهایی از رژیم ایران، مانند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ممکن است با پکک معاملههایی انجام دهند.
ایران جمعیت بزرگی از کردهای ناراضی دارد که بین سنیها و شیعیان تقسیم شدهاند، که شیعیان اقلیت هستند. ترکیه مدتهاست رژیم ایران را به همدستی با پکک، که پایگاههای قندیل آن در نزدیکی مرز ایران است، متهم میکند. هر دو طرف این ادعا را رد میکنند.
تعداد زیادی از کردهای ایرانی به دلیل سرکوب فزاینده مقامات پس از اعتراضات سراسری که در سال ۲۰۲۲ پس از مرگ مهسا امینی، زن کردی که در بازداشت پلیس مذهبی ایران جان باخت، کشور را تکان داد، به پکک پیوستهاند.
یکی از منابع دیگر میگوید: “اینکه باغچلی، همان مردی که به شدت با گفتوگو با کردها مخالف بود، اولین کسی است که به صورت علنی دست دوستی دراز کرده، روشی است که اردوغان میخواهد نشان دهد که ما جدی هستیم و او [باغچلی] مانع نخواهد شد.”
همان منبع اضافه کرد: “آنها میخواهند از تبدیل شدن به یک سوریه دیگر جلوگیری کنند. آنها این بار میخواهند پیشدستی کنند.” اگر این واقعاً استدلال پشت این اقدامات باشد، مذاکرات احتمالاً به نتیجه نخواهد رسید.
هنگامی که سوریه در سال ۲۰۱۱ به جنگ داخلی فرو رفت، نیروهای دولتی تحت رهبری بشار اسد به صورت تاکتیکی از بخشهای زیادی از شمال شرقی کردستان سوریه عقبنشینی کردند تا با شورشیان سنی در سایر نقاط کشور بجنگند. این مناطق تحت کنترل گروه مسلح کرد سوریه قرار گرفت که توسط پکک تأسیس شده بود.
کمی بعد، ترکیه مذاکرات مستقیم صلح با اوجالان و شاگردان کرد سوری او، به ویژه صالح مسلم، رهبر باسابقه کردهای سوریه را آغاز کرد. این مذاکرات به یک توافق ۱۰ مادهای منتهی شد که در ۲۸ فوریه ۲۰۱۵ توسط نمایندگان کرد و مقامات ترکیه در کاخ دولما باغچه استانبول رونمایی شد. این سند نقشه راهی ارائه میداد که در تئوری محدودیتهای سیاسی و فرهنگی بر ۱۶ میلیون کرد ترکیه را کاهش میداد و زمانی اجرایی میشد که پکک مطابق با دستورات اوجالان، سلاحهای خود را بر زمین میگذاشت.
در همان زمان، ترکیه فشار میآورد که کردهای سوریه با شورشیان سنی تحت حمایت آنکارا علیه رژیم اسد متحد شوند، بخشی از تلاش بیثمر برای متوقف کردن طرحهای خودمختاری کردها.
اما جاهطلبیهای شخصی اردوغان نیز نقش پررنگی داشت، همانطور که احتمالاً این بار نیز دارد. او به حمایت انتخاباتی کردها برای سیستم ریاستجمهوری قدرتمندی که در نظر داشت نیاز داشت. اما مجموعهای از عوامل دخالت کردند، از جمله اتحاد پنتاگون با کردهای سوریه علیه داعش در سال ۲۰۱۴. این امر موجب پارانویا ترکیه درباره حمایت غرب از یک دولت مستقل کردی شد، همانطور که منجر به غرور و محاسبات نادرست پکک شد. مقاومت سریع ارتش ترکیه در برابر هرگونه امتیازدهی به کردها و عدم تمایل بلوک حامی کردها به حمایت از جاهطلبیهای ریاستجمهوری اردوغان نیز به پیشرفت مذاکرات کمکی نکرد.
مذاکرات در تابستان ۲۰۱۵ همراه با یک آتشبس دو و نیم ساله که بهطور متقابل رعایت میشد، در میان اتهامات متقابل متوقف شد. این موضوع موجب درگیری مجدد بین ارتش ترکیه و پکک شد که ترکیه اکنون با استفاده از پهپادهای مسلح، شورشیان را به شدت تحت فشار قرار داده است.
در عرصه سیاسی، اردوغان همزمان با ائتلاف انتخاباتی که همان سال با باغچلی منعقد کرد، روز به روز تندروتر و مستبدتر شد. دسترسی اوجالان به دنیای خارج، از جمله وکیل و خانوادهاش، قطع شد و شمار زیادی از سیاستمداران کرد، از جمله محبوبترین رهبر کرد، صلاحالدین دمیرتاش، با اتهامات بیاساس تروریسم زندانی شدند.
در مقابل، کردها از اپوزیسیون حمایت کردند و به موفقیت آنها در انتخابات محلی کمک کردند تا استانبول و آنکارا را از دست حزب عدالت و توسعه (AKP) اردوغان بگیرند.
صلح یا منفعت شخصی؟
در نهایت، بسیاری از کردها معتقدند که مشکل اصلی این است که هرچند فرآیند صلح به عنوان تلاشی برای دستیابی به صلح پایدار تبلیغ میشد، هدف اصلی آن استفاده از نفوذ مداوم عبدالله اوجالان بر جنبشش برای تقویت قدرت اردوغان و خلع سلاح و انحلال پکک بود، بدون اینکه چیزی قابل توجه به کردها بدهد.
یکی از سیاستمداران سابق کرد که در کمک به تسهیل دور قبلی مذاکرات نقش داشت، گفت: «دولت ترکیه به گونهای برنامهریزی شده که حتی ذرهای از خاک را هم به کردها نمیدهد.»
جیلان آکچا، نماینده حزب دموکراتیک خلقها (DEM)، معتقد است که نبود اعتماد متقابل و عدم حضور یک ناظر بیطرف از جمله دلایل اصلی شکست این مذاکرات بوده است. علاوه بر این، هر فرآیندی که کادرهای پکک را در میدان نبرد کنار بگذارد، احتمالاً به نتیجه نخواهد رسید. همدلی با حزب دموکراتیک خلقها و پکک در میان کردهایی که فرزندان خود را در این درگیری از دست دادهاند، عمیق است. این درگیری تا کنون دستکم ۴۰,۰۰۰ نفر را قربانی کرده است که بیشتر آنها کرد بودهاند. آکچا به المانیتور گفت: «چطور میتوان با مایکل جنگید و با جان صلح کرد؟ این منطقی نیست. تا زمانی که با مبارزان گفتوگو نکنیم و سعی در صلح با آنها نداشته باشیم، موفق نخواهیم شد.»
با این حال، تعداد رو به رشدی از مردم مزایای پیگیری حقوق خود از طریق مبارزه مسلحانه را زیر سوال میبرند. روژ گراسون، یکی از بنیانگذاران موسسه نظرسنجی و تحقیقاتی راوست، مستقر در دیاربکر در جنوب شرقی کردستان ترکیه، به المانیتور گفت: «بیشتر کردها آینده خود را در سیاست دموکراتیک مسالمتآمیز میبینند، نه در مبارزه مسلحانه.»
در اظهارات عمومی خود، هر دو باغچلی و اردوغان صریحاً نگفتهاند که فرآیند صلح جدیدی در دستور کار است. با این حال، آنها به طور غیرمستقیم به تغییرات اشاره کردهاند و آن را با افزایش خشونت در خاورمیانه همزمان با آغاز درگیری غزه در یک سال پیش و تهدیدات احتمالی که به گفته آنها برای امنیت ملی ترکیه به وجود آمده، مرتبط کردهاند. اردوغان حتی تا جایی پیش رفته است که ادعا کند «هدف واقعی» بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و «باند قاتلان» او، ترکیه است. اردوغان گفت که ترکیه در مواجهه با چنین خطراتی نیازمند وحدت است، و این یعنی صلح با کردها؛ اما این بار هم، مانند دفعه قبل، تماماً بر اساس شرایط آنکارا.
اظهارات باغچلی به نمایندگان حزب حرکت ملی (MHP) سرنخهایی را ارائه میدهد. او گفت: «دستی که من دراز کردم، دست اتحاد ملی و برادری بود. دستی که دراز کردم، برای این بود که بگویم بیایید جبهه مشترکی علیه ترور تشکیل دهیم. دستی که به سمت حزب دموکراتیک خلقها دراز کردم، برای این بود که بگویم بیایید حزبی برای تمام ترکیه باشید.»
اردوغان به شریک خود در حزب حرکت ملی حمایت کامل داد و گفت: «ما اظهارات دولت باغچلی را تحسین میکنیم و آنها را ارزشمند برای برادری بین ۸۵ میلیون نفر [ترکیه] میدانیم. انتظار ما این است که همه احزاب سیاسی نماینده در مجلس از این رویکرد حمایت کنند.»
در عین حال، اردوغان به احتمال زیاد به دنبال حمایت کردها برای طرحهای خود در اصلاح قانون اساسی است که به او امکان میدهد برای سومین دوره ریاست جمهوری خود نامزد شود، زمانی که دوره او در سال ۲۰۲۸ به پایان میرسد. در واقع، بسیاری بر این باورند که همین موضوع، بیش از هر چیز دیگری، محرک حرکت فعلی به سوی کردهاست؛ یعنی اگر واقعاً چنین حرکتی وجود داشته باشد. اردوغان پس از انتخابات شهرداریها در مارس که برای اولین بار حزب جمهوریخواه خلق (CHP) از حزب عدالت و توسعه (AKP) پیشی گرفت، خود را آسیبپذیرتر از همیشه احساس میکند. برخی از نظرسنجیهای اخیر نشان میدهد که حزب عدالت و توسعه دوباره به جایگاه پیشین خود بازگشته است. اما بزرگترین چالش اردوغان همچنان حلنشده باقی مانده است: تفرقه در جناح راست ملیگرا.
باغچلی موفق شده است کادرهای همفکر خود را در موقعیتهای کلیدی در بوروکراسی و دستگاه امنیتی جا دهد. با این حال، از نظر انتخاباتی، حزب او به تدریج ضعیف شده است و آرای آن از بیش از ۱۶ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۱۱ درصد در انتخابات پارلمانی ۲۰۲۳ کاهش یافته است. حزب ملیگرای دیگری به نام حزب خوب (IYI) که توسط انشعابیون حزب حرکت ملی تشکیل شده است، نیز در حال سقوط است. گزینه ی جذب آرای آنها منصور یاواش، شهردار آنکارا، است که عضو حزب جمهوریخواه خلق است اما در قلب خود ملیگرای راست است. یک نظرسنجی در سپتامبر که توسط موسسه نظرسنجی مستقر در آنکارا به نام متروپل انجام شد، نشان داد که یاواش در یک رقابت ریاستجمهوری، ۴۰.۳ درصد از آرای ملی را کسب میکند، در حالی که اردوغان با اختلافی زیاد و تنها ۲۸.۷ درصد در جایگاه دوم قرار میگیرد.
یکی از منابعی که المانیتور را مطلع کرد، حدس زد: «اگر حزب دموکراتیک خلقها بهخوبی بازی کند و اگر اردوغان چیزی ملموس برای ارائه به آنها داشته باشد، این بار اوضاع ممکن است برای کردها متفاوت باشد.» البته این یک اگر بزرگ است.
جیلان آکچا، نماینده پارلمان حزب دموکراتیک خلقها، گفت: «تا کنون ما تنها یک دستدادن و تغییر در ترتیب نشستن در پارلمان داشتهایم.» بر اساس پروتکل، احزاب سیاسی بر اساس اندازه خود به ترتیب نزولی در صحن مجلس مینشینند. از این رو، حزب دموکراتیک خلقها که در حال حاضر سومین حزب بزرگ پارلمان است، باید در کنار حزب حرکت ملی، که چهارمین حزب بزرگ از نظر نمایندگی است، نشسته باشد. با این حال، از زمان انتخابات پارلمانی اخیر در سال ۲۰۲۳، نمایندگان حزب حرکت ملی صندلیهای خود را با حزب کوچکتری عوض کردهاند تا از نزدیکی به حزب دموکراتیک خلقها جلوگیری کنند. آکچا درباره جلسه محرمانه پارلمان در ۸ اکتبر که برای اطلاعرسانی به نمایندگان درباره آخرین تحولات خاورمیانه برگزار شد، گفت: «از اینکه این بار دیدم آنها کنار ما نشستهاند، متعجب شدم.» آکچا از اظهار نظر درباره محتوای آن جلسه خودداری کرد.
در همین حال، روز پنجشنبه پلیس به دفتر حزب دموکراتیک خلقها در استان شرقی ایغدیر یورش برد و رئیس استانی و سایر مقامات حزبی را بازداشت کرد. این حزب در پستی در شبکه اجتماعی X این خبر را اعلام کرد. فرماندار دیاربکر اجازه برگزاری تجمعی را که قرار بود در ۱۳ اکتبر برای اعتراض به ادامه انزوای اوجالان برگزار شود، نداد. مقامات ترکیه در محافل خصوصی، این ممنوعیت را با این استدلال توجیه کردند که نمایش تصاویر اوجالان و شعارهای ملیگرایانه کردی میتواند بهانهای برای خرابکاران احتمالی در هر فرآیند صلحی باشد.
