به‌په‌له

ئیکۆسایدی ژینگەیی لە بادینان؛ تاوانی سیستەماتیکی تورکیا و بێدەنگیی ناوخۆیی

قەندیل پرێس: ڕاپۆرتی بەدواداچوون و شیکاری

ئەوەی لە ساڵانی ڕابردووەوە تا ئێستا لە ناوچە سنوورییەکانی باشووری کوردستان و بەتایبەت دەڤەری بادینان (ناوچەکانی بەرواری باڵا، کانی ماسێ، باتیفا و دەوروبەری ئامێدی) ڕوو دەدات، تەنها پێشێلکارییەکی ئاسایی ژینگەیی نییە، بەڵکو تاوانێکی گەورەی نێودەوڵەتی و «ئیکۆساید» (کۆمکوژیی ژینگە) و پیلانێکی سیستەماتیکە کە سوپای تورکیا لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی و کەسانی بەکرێگیراوەوە بەڕێوەی دەبات. لەم پرۆسەیەدا، سروشتی جوگرافیای کوردستان و دارە سەدساڵییەکانی وەک بەڕوو، گوێز و قەزوان دەبنە قوربانیی بەرژەوەندییە سەربازی و بازرگانییەکان، بەجۆرێک بە گوێرەی بەدواداچوونەکانی قەندیل پرێس لە سەرچاوەکانییەوە، تەنها لە ماوەی کەمتر لە 1 مانگی ڕابردوودا لە بەرواری باڵادا زیاتر لە 250 بارهەڵگری پڕ لە دار بڕدراون و دزراون، بێ ئەوەی هیچ سنوورێک بۆ ئەم پەلامارانە دانرابێت. ئەم تاوانە ژینگەییە لە کاتێکدا ڕوو دەدات کە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانی پاراستنی ژینگە چاو لەم دەستدرێژییە گەورەیە دەنوقێنن و دانیشتووانی ڕەسەنی ناوچەکەش بە ناچار زێدی باو باپیرانیان بەجێ دەهێڵن.

مێژووی دەستپێکردن و قۆناغی یەکەم؛ سوتاندنی بەئەنقەستی دارستانەکان لە ساڵانی 2013 و 2014دا
پرۆسەی دەستدرێژیکردنە سەر ژینگەی ناوچە سنوورییەکان بە شێوازێکی قۆناغ بە قۆناغ و پلاندانراو دەستی پێکرد؛ لە ساڵانی 2013 و 2014دا، سوپای تورکیا لەژێر ناوی لێدانی گە,ریلا و پاساوی ئەمنییدا، دەستی کرد بە تۆپبارانکردن و بەئەنقەست سوتاندنی بەرفراوانی دارستانەکان. لەو ساڵانەدا هەزاران دۆنم لە دارستانە سروشتییەکان سوتێنران، بەجۆرێک کە ئامانجی سەرەکی لەناوبردنی داپۆشەری سەوزایی و چۆڵکردنی ناوچە ستراتیژییەکان بوو لە دانیشتووانی ڕەسەنیان تاوەکو هیچ پەناگەیەک بۆ ژیان و بەرخۆدان نەهێڵرێتەوە. ئەم شێوازە لە سوتاندن و وێرانکردنە، بووە هۆی ئەوەی کە زۆربەی زیندەوەرە کێوییەکانی ناوچەکە لەناوچن و هاوسەنگیی ژینگەیی ناوچەکە بە تەواوی تێکبچێت، بەبێ ئەوەی هیچ لایەنێکی فەرمی لەو کاتەدا بتوانێت ڕێگری لەو کارەساتە بکات.

قۆناغی دووەم؛ گۆڕینی ئاراستەی تاوانەکە بۆ بڕین و گواستنەوەی دارەکان بۆ ناو تورکیا
لە ساڵانی 2017 و 2018دا، شێوازی تاوانەکە لە سوتاندنەوە گۆڕا بۆ بازرگانیی ڕووتی دار و تاڵانکردنی سیستماتیک؛ دارستانەکان بە ئامێری قورس و بەبێ گوێدانە تەمەن و بایەخی دارەکان دەبڕدرانەوە و کرانە شتوومەکێکی بازرگانیی گەورە. هاوکات لەگەڵ ئەمەدا، کۆمپانیا تورکییەکان و بەتایبەت کۆمپانیای جەنگیز هۆڵدینگ، دەستیان کرد بە قیرتاوکردن و دروستکردنی ڕێگای سەربازی فراوان بۆ سوپای تورکیا لەناو خاکی هەرێمدا تاوەکو بنکە سەربازییەکان پێکەوە ببەستنەوە، کە ئەم پرۆسەیە لە ئێستادا و لەگەڵ نزیکبوونەوەی وەرزی زستاندا خێراییەکی پێوانەیی بەخۆوە بینیوە لە گوندەکانی وەک میسکا، قومری، هرورێ، کێستە، تروانش و نزدورێ. لەم قۆناغەدا، بڕینی دارەکان بووەتە سەرچاوەیەکی دارایی گەورە بۆ ئەو لایەنانەی کە بەشدارن لەم پرۆسە نایاساییەدا، و هەموو ڕۆژێک دەهۆڵی وێرانکاری لەم ناوچانەدا لێ دەدرێت.

ناسنامەی جاشەکان؛ کێن ئەوانەی بە ئاگاداریی سەربازانی تورک دارستانەکانی باشووری کوردستان دەبڕن؟
ئەم تاوانە گەورەیە بەبێ بەشداری و هاوکاریی ڕاستەوخۆی کەسانی بەکرێگیراو و جاشەکان نەدەکرا بەم شێوەیە فراوانە جێبەجێ بکرێت، کە لەم چوارچێوەیەدا بنەماڵەی بابات (وەک حازم بابات و مەحموود بابات دانیشتووی سێگرکێ لە شەرنەخ) و بنەماڵەی تەتەر، لەگەڵ سەدان چەکداری جەردەڤان کە پێشتر جەعفەر بەتەک (سەرۆکی پێشووی شارەوانیی هیلال) سەرۆکایەتیی دەکردن، لە ماوەی 6 ساڵی ڕابردوودا بە هەماهەنگی لەگەڵ سوپای تورک، دەربازی خاکی باشووری کوردستان بوون و ملیۆنان داری کۆن و تەمەنداریان بڕیوەتەوە. ئەم کەسە بەکرێگیراوانە بە هاوکاریی ڕاستەوخۆی هێزە سەربازییەکان، ژینگەی کوردستان دەفرۆشن و سەروەت و سامانی سروشتیی ئەم دەڤەرە بۆ بەرژەوەندیی کەسیی خۆیان و بەرژەوەندیی داگیرکەران تاڵان دەکەن.

ڕۆڵی وێرانکەری کۆمپانیای جەنگیز هۆڵدینگ و چۆنیەتیی گواستنەوەی دارە بڕدراوەکان
کۆمپانیای جەنگیز هۆڵدینگ کە مێژوویەکی پڕ لە تاوان و داگیرکاریی هەیە لە کوردستاندا، بە چاودێریی ڕاستەوخۆی سەربازانی تورک پرۆسەی بڕین و گواستنەوەی دارەکان بەڕێوە دەبات؛ دارە بڕدراوەکان دوای بڕینەوەیان دەگەیەنرێنە نزیک سەربازگەی گرێ بیێ و لەوێشەوە لە ڕێگەی دەروازەی فەرمی سەرزێڕییەوە دەگوازرێنەوە بۆ ناو خاکی تورکیا، کە ئەمەش نیشانەی قەبارەی بازرگانییەکە و ئاسانکاریی تایبەتە بۆی لە ڕێگەی دەروازە فەرمییەکانەوە.
ئەم کۆمپانیایە کە لە ڕابردووشدا چەندین پروژەی گەورەی بۆ حکومەتی تورکیا ئەنجام داوە، ئێستا بووەتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ لەناوبردنی سامانی سەر زەویی کوردستان و گواستنەوەی بۆ بازاڕەکانی تورکیا، بێ ئەوەی هیچ ڕێگرییەک لەم کارە قێزەونە بکرێت.

بێدەنگی و هەڵوێستی فەرمیی دەستەی ژینگەی دهۆک لە بەرامبەر بەدواداچوونەکانی قەندیل پرێس
لە بەدواداچوونە مەیدانی و ڕۆژنامەوانییەکاندا، کاتێک قەندیل پرێس هەوڵیدا بۆ وەرگرتنی لێدوانی فەرمی و ڕونکردنەوەی زانستی پەیوەندی بە دەستەی ژینگەی دهۆکەوە بکات، لایەنی پەیوەندیدار لەو دەستەیە ئامادە نەبوون هیچ لێدوانێک لەسەر پرسی بڕینەوە و تاڵانکردنی دارستانەکان بدەن. بەرپرسانی ئەو دەستەیە تەنها ئەوەیان گوت کە «پارێزگاری دهۆک هەموو شتێکی لەو بارەیەوە ڕونکردۆتەوە»، و هیچ جۆرە گوتەیەکی تریان پێشکەش نەکرد. ئەم شێوازە لە وەڵامدانەوە و خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتیی ژینگەیی، نیگەرانیی لای ڕای گشتی و چالاکوانانی بواری ژینگە دروستکردووە، چونکە چاوپۆشیکردن لەم بابەتە هەستیارە ڕەهەندی یاسایی و کارگێڕی لێ دەكەوێتەوە.

بێدەنگیی حکومەتی هەرێم و پرسیارە گەورەکان لەسەر بوونی ڕێککەوتنی شاراوە لەگەڵ تورکیادا
ئەوەی جێگەی سەرسوڕمان و نیگەرانییەکی قووڵی ژینگه‌پارێز و چالاکوانانی ناوچەکە و باشووری کوردستانە، ئەوەیە کە بارهەڵگرەکان لە ڕێگەی دەروازەی فەرمی سەرزێڕییەوە دارەکان دەگوازنەوە بۆ تورکیا، لە کاتێکدا تورکیا ڕێگەی تریشی هەیە، و ئەم ڕەفتارە چەندین پرسیاری گەورە لەسەر هەڵوێستی فەرمی دەسەڵات دروستکردووە کە ئایا ڕێککەوتنێکی شاراوە لە نێوان لایەنە دەسەڵاتدارەکانی هەرێم و تورکیادا هەیە یان حکومەت جورئەتی نییە ڕێگری بکات؟ لە کاتێکدا دامەزراوە فەرمییەکان وەک دەستەی ژینگەی دهۆک و حکومەتی هەرێمی کوردستان بێدەنگییان هەڵبژاردووە و ئامادە نین هیچ ڕونکردنەوەیەک بدەن. ئەم بێدەنگییە گشتییەی لایەنە فەرمییەکان، گومانەکان زیاتر ئەستوور دەکات و دەریدەخات کە بەرژەوەندیی حزبی و سیاسی باڵیان بەسەر مەسەلەی پاراستنی نیشتمان و ژینگەدا کێشاوە.

لێدوانی مەترسیداری کونسوڵی تورکیا و بێپەردەیی داگیرکاریی ژینگەیی لە بادینان
ئیرمان تۆپچو، کونسوڵی گشتیی تورکیا لە هەولێر، بە بێپەردەیی و بە شێوازێکی مەترسیدار ڕایگەیاندووە کە «ئەو شوێنەکانەی دهۆک کە داری لێ دەبڕین، کڕیومانە و یاساییە!»، و ئەم لێدوانە شۆککەرە ئاشکرای دەکات کە چۆن سەروەریی خاکی کوردستان و سامانە سروشتییەکەی بە ئاشکرا دەستدرێژی دەکرێتە سەر، کەچی لە بەرامبەردا دامەزراوە فەرمییەکانی هەرێم هیچ ڕونکردنەوەیەکی تێر و تەسەل بە رای گشتی نادەن و خۆیان لە بەرپرسیارێتی دەدزنەوە. شیکەرەوەی سیاسی پێیان وایە ئەم لێدوانە سووکایەتیکردنە بە هەموو بەهایەکی نەتەوەیی و یاسایی، کەچی وەڵامێکی گونجاوی لەلایەن ناوەندە بڕیاربەدەستەکانی هەرێمەوە پێ نەدراوە، ئەمەش نیشانەی لاوازی و بێهەڵوێستیی بەرامبەر بە لەناوبردنی ژینگەی کوردستانە.

زیانە مەزنەکانی ئیکۆساید لەسەر ئاستی جوگرافیا، ئاو و هاوسەنگیی بایۆلۆجیی دەڤەری بادینان
پرۆسەی بڕین و سوتاندنی دارستانەکان لە بادینان تەنها زیانێکی کاتی بە سەوزایی ناوچەکە نەگەیاندووە، بەڵکو لێکەوتەی مەترسیداری بۆ سەر سەرچاوەکانی ئاوی ژێرزەوی، خاک و هاوسەنگیی گشتیی بایۆلۆجی لێ کەوتووەتەوە. دارستانەکان وەک قەڵغانێکی سروشتی کار دەکەن بۆ پاراستنی خاک لە داڕمان و ڕێگری کردن لە لافاو لە وەرزی زستاندا. لەناوچوونی ملیۆنان دار لە جۆرەکانی بەڕوو، قەزوان و گوێز، دەبێتە هۆی ئەوەی کە زەوی ناوچە سنوورییەکان توانای ڕاگرتنی ئاوی بارانی نەبێت، ئەمەش سەرچاوەی ئاوی کانی و کارێزەکان وشک دەکات و دیمەنی سروشتی ناوچەکە بەرەو بیابانبوون دەبات. هەروەها، تێکچوونی ژینگەی سروشتی، زیندەوەر و باڵندە کێوییەکانی ناچار کردووە کە ناوچەکە بەجێبهێڵن، کە ئەمەش زیانێکی گەورەیە و قەرەبوو نەکراوە بۆ هەمەجۆریی زیندەیی لە هەرێمدا.

ئەرک و بەرپرسیارێتیی دامەزراوە یاسایی و نێودەوڵەتییەکان لە بەجیهانیکردنی دۆسیەی ئیکۆساید
لە کاتێکدا دامەزراوە خۆجێییەکان و ناوەندە فەرمییەکانی هەرێم بێدەنگییان هەڵبژاردووە، ژینگه‌دۆستان پێشنیار دەکەن زۆر پێویستە کە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، سەندیکای پارێزەران و ناوەندە ژینگەییە نێودەوڵەتییەکان ئەم دۆسیەیە ببنە دادگا و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان. تاوانەکانی ئیکۆساید کە لەژێر ناوی ئۆپەراسیۆنی سەربازی یان ڕێگەپێدانی بازرگانیدا ئەنجام دەدرێن، پێشێلکاریی ئاشکرای ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی پاراستنی ژینگە و مافەکانی مرۆڤن.
پێویستە بەڵگە و داتاکانی تایبەت بە تاڵانکردنی دارستانەکان کۆبکرێنەوە و بخرێنە بەردەم دادگا و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی جیهانی، تاوەکو فشارێکی جددی لەسەر حکومەتی تورکیا دروست بکرێت و کۆتایی بەو دەستدرێژییە سیستماتیکە بهێنرێت کە ساڵانێکە بێ هیچ بەرگرییەکی یاسایی بەڕێوە دەچێت.

پێویستیی هەڵوێستێکی یەکگرتوو و نەخشەرێگەی کارا بۆ پاراستنی ژینگەی باشووری کوردستان
بڕینی دارستانەکانی بادینان و تاڵانکردنی سامانی سروشتیی خاکی باشووری کوردستان، زیانێکی کوشندەی بە سیستەمی ژینگەیی گەیاندووە، بۆیە بەشێک لە پەرلەمانتارانی کوردستان دەڵێن لەبەرامبەر ئەم پێشێلکارییە گەورەیەدا پێویستە حکومەتی فیدراڵی عێراق فشاری دیپلۆماسیی تووند بخاتە سەر تورکیا، هەرێمی کوردستان بێدەنگییەکەی بشکێنێت و ڕونکردنەوەی فەرمی بدات، هەروەها لە ئاستی ناوخۆدا عەشیرەتەکان، ڕێکخراوە ژینگەییەکان و سەندیکاکان هەڵمەتێکی فراوان دژی بڕینەوەی دارەکان دەستپێبکەن و ڕێگە نەدەن زێدی باوباپیریان لەناو ببرێت و لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا گوشار دروست بکرێت. تەنها لە ڕێگەی یەکڕیزیی نەتەوەیی و خەباتێکی هاوبەشی جەماوەرییەوە دەکرێت پێش بەم کۆمکوژییە ژینگەییە بگیرێت و شکۆ بۆ سروشتی برینداری کوردستان بگێڕدرێتەوە.

دووبارە هەوڵبدەرەوە

مەسرور بارزانی: ڕێگری لە هەر هەوڵێک دەکەین بۆ دابەشکردن و لاوازکردنی قەوارەی هەرێم

قەندیل پرێس – هەولێر ئەمڕۆ یەکشەممە، مەسرور بارزانی، سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە ڕێوڕەسمی دەستپێکردنی …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *